Sông Tiên là dòng sông chính chảy qua vùng Tiên Phước cũ, nay là các xã Tiên Phước, Thạnh Bình và lân cận của thành phố Đà Nẵng. Quanh vùng Tiên Cảnh, nhiều dòng suối từ đồi núi đổ về sông Tiên; Đá Giăng, con suối chảy qua bãi đá Lò Thung, là một nhánh như vậy. Nói gọn: suối là nơi nước sinh ra, sông Tiên là nơi nước gom lại trước khi về đồng bằng.
Cái tên "xứ Tiên" mà người ta hay dùng cho Tiên Phước cũng gợi đến dòng sông này. Dọc hai bờ là bãi bồi, vườn tre, ruộng, những bến nước nơi người ta tắm giặt, bắt cá, qua lại từ xưa. Cá niên sông Tiên, một loài cá nhỏ ưa nước sạch, nổi tiếng trong ẩm thực vùng này.
Bài viết về sông và suối như một hệ, để người đi Lò Thung, đi làng cổ hiểu thêm vì sao nước ở đây quan trọng với đời sống, và cần được giữ gìn thế nào. Không đưa chiều dài sông hay diện tích lưu vực khi chưa có nguồn chắc.
Một dòng sông, nhiều nhánh suối
Ở vùng trung du, sông không sinh ra từ một nguồn duy nhất. Hàng chục khe, suối nhỏ trên sườn đồi gom nước mưa, nước ngầm rỉ ra, rồi nhập dần vào nhau. Mỗi nhánh mang một tên riêng do người làng đặt: theo đá (Đá Giăng), theo tiếng nước, theo cây mọc ven bờ, theo tên xóm. Những cái tên ấy là một kho địa danh nhỏ mà người ngoài ít biết.
Sông Tiên nhận nước từ các nhánh ấy rồi chảy qua vùng đồi thấp, có đoạn mở rộng với bãi cát, bãi bồi, có đoạn hẹp giữa hai bờ đất cao. Người Tiên Phước gắn bó với con sông qua bến đò, bến tắm, những ruộng ven sông, những bữa cá. Sông Tiên cũng là phần quen thuộc trong ký ức của người xa quê.
Người đi chơi thường chỉ thấy một đoạn: bãi đá ở Lò Thung, một khúc sông bên đường lớn. Nhưng cả hệ sông suối nối liền với nhau. Rác ném xuống một con suối nhỏ trên đồi sẽ trôi xuống sông Tiên, theo nước về vùng thấp; mưa lớn trên núi sẽ thành lũ ở vùng dưới. Hiểu điều đó, người ta tự khắc cẩn trọng hơn với dòng nước.
Suối Đá Giăng và cái tên kể chuyện đá
Tên gọi. Đá Giăng gợi cảnh đá giăng ngang lòng suối. Đến Lò Thung sẽ thấy đúng như vậy: những tảng đá nằm chắn ngang, xếp lớp dọc dòng chảy hơn hai cây số.
Hõm đá và hố nồi. Dọc lòng Đá Giăng có nhiều hõm tròn trên mặt đá, hình thành khi nước xoáy cuốn sỏi mài đá qua thời gian rất dài. Người làng ví chúng với cái cối, cái chén; đó cũng là lý do bãi đá có tên gắn với những vật dụng trong nhà.
Dòng chảy. Ở đoạn bãi đá, nước không chảy thành một dòng gọn mà len qua kẽ đá, có lúc chìm hẳn dưới đá rồi trồi ra. Đây là lý do cùng một con suối mà có chỗ êm, có chỗ xoáy.
Đóng góp cho sông Tiên. Đá Giăng là một trong những nhánh đổ về sông Tiên. Mùa mưa, nước từ nhánh này góp phần làm sông lên nhanh; mùa khô, nước của nó nhỏ lại nhưng vẫn trong.
Đời sống ven suối. Ven suối có vườn, ruộng, rừng trồng của người dân. Con suối là nguồn nước tưới vườn, chỗ trẻ con tắm mùa hè, nơi người lớn bắt ốc, bắt cá nhỏ.
Bến nước và đời sống ven sông
Trước khi có nước máy, giếng khoan, bến sông và bến suối là trung tâm sinh hoạt của nhiều làng: gánh nước, tắm giặt, rửa nông cụ, tắm trâu. Ngày nay nhiều nhà đã có nước sạch riêng, bến nước vắng hơn, nhưng vẫn là nơi trẻ con chơi đùa mùa hè, người già ngồi hóng mát buổi chiều, đàn ông thả lưới, đặt lờ.
Ven sông Tiên còn những bãi bồi trồng rau, đậu, bắp theo mùa nước rút. Đất bãi màu mỡ nhờ phù sa của những đợt lũ, nhưng cũng bấp bênh vì có năm lũ lớn cuốn đi cả bãi. Người làm bãi phải biết mùa, biết nước, gieo đúng lúc và thu hoạch trước mùa mưa.
Khách muốn xem đời sống ven sông nên đi chậm buổi chiều, dừng ở chỗ có bãi, có bến, hỏi chuyện người dân nếu họ không bận. Một câu hỏi về cá, về mùa nước, về bãi rau thường mở ra nhiều chuyện hơn mọi bài giới thiệu.
Cá niên và những loài sống nhờ nước sạch
Cá niên là loài cá nhỏ sống ở các sông suối nước trong, chảy, đáy đá sỏi vùng trung du và miền núi miền Trung. Người Tiên Phước quen gọi "cá niên sông Tiên" như một sản vật của dòng sông. Cá thường được nướng, kho, hấp; cách chế biến được viết ở mục Ẩm thực của trang.
Điều đáng nói ở đây là cá niên chỉ sống được ở nơi nước sạch, có đá rêu để ăn. Khi sông suối bị đục kéo dài, bị ô nhiễm hay bị đánh bắt bằng cách huỷ diệt, cá niên giảm đi rõ rệt. Vì thế, sự có mặt của loài cá này là một dấu hiệu sức khoẻ của dòng sông.
Không chỉ cá niên, nhiều loài tôm, cua, ốc suối, cá nhỏ cũng cần nước sạch. Những cách đánh bắt bằng điện, bằng thuốc, bằng chất nổ đều bị pháp luật cấm và gây hại lâu dài cho cả hệ sông suối. Khách du lịch không nên mua hay khuyến khích những sản phẩm có nguồn gốc từ cách đánh bắt như vậy.
Lũ trên sông Tiên: chuyện của mỗi mùa mưa
Mùa mưa bão miền Trung là mùa lũ của sông Tiên. Nước từ hàng chục nhánh suối dồn về, sông dâng nhanh, tràn bãi, có năm ngập ruộng và đường thấp. Người dân ven sông có kinh nghiệm chuẩn bị: kê đồ lên cao, gặt lúa sớm, thu hoạch hoa màu bãi trước mùa mưa, giữ trâu bò ở chỗ cao.
Với khách, mùa lũ là lúc không đi ven sông, không qua các ngầm tràn, không đứng xem nước ở mép bờ đang sạt. Ảnh nước lũ nhìn hùng vĩ nhưng mỗi năm vẫn có người gặp nạn vì tò mò hoặc liều qua dòng nước. Theo dõi tin của chính quyền và cơ quan khí tượng là việc bắt buộc nếu đi vào thời gian này.
Sau lũ, sông để lại bãi bồi mới, lòng suối thay đổi, có chỗ sạt bờ. Người quen đường cũng phải đi chậm, quan sát lại. Đó là lúc thấy rõ nhất sông suối vùng đồi luôn chuyển động, không bao giờ y nguyên như năm trước.
Giữ sông suối sạch: những việc cụ thể
Không cần phong trào lớn, mỗi người đi qua vùng đất này có thể làm mấy việc dưới đây:
- Mang rác về, không để lại vỏ chai, túi ni lông, hộp xốp ở bờ suối hay bãi sông.
- Không dùng xà phòng, dầu gội, nước rửa bát trực tiếp trong suối.
- Không rửa xe máy, ô tô dưới suối, không đổ dầu nhớt.
- Không mua cá, tôm, cua đánh bắt bằng điện, thuốc, chất nổ.
- Không bẻ cây, đào đất ven bờ; rễ cây giữ bờ khỏi sạt.
- Đi vệ sinh xa nguồn nước, chôn lấp chất thải nếu ở chỗ không có nhà vệ sinh.
Người dân Tiên Cảnh và cả xã Thạnh Bình sống nhờ nước của những dòng suối ấy: tưới vườn tiêu, vườn bòn bon, ruộng lúa, nuôi cá. Giữ nước sạch là giữ sinh kế của họ và giữ chính cảnh đẹp khách đến xem.
Đọc tên sông suối khi xem bản đồ
Trên bản đồ số, nhiều nhánh suối quanh Tiên Cảnh không có tên hoặc tên không thống nhất. Có suối mang tên theo xóm, có suối mang tên theo tảng đá lớn, có suối người làng này gọi một cách, làng bên gọi cách khác. Khi đi tìm một con suối được nghe kể, nên hỏi bằng nhiều cách: tên suối, tên tảng đá, tên xóm gần đó.
Tên sông Tiên thì ổn định hơn và gắn chặt với tên vùng: Tiên Phước, Tiên Cảnh, Tiên An, Tiên Lộc, Tiên Lập, những xã cũ đều mang chữ "Tiên". Sau khi các xã gộp lại thành Thạnh Bình và các xã mới khác, tên sông vẫn còn đó như một sợi dây nối tên gọi cũ với vùng đất mới.
Người thích tìm hiểu có thể ghi lại tên các con suối nghe được từ người làng, kèm vị trí gần đúng. Một sổ tay như thế, nếu chia sẻ với địa phương, có thể góp vào việc giữ ký ức địa danh của vùng.
Sông suối trong định hướng du lịch của xã mới
Báo chí đưa tin xã Thạnh Bình sau sáp nhập muốn khai thác du lịch dựa trên các di tích và danh thắng, trong đó các điểm gắn với sông suối như Lò Thung, thác Ồ – Vực Vin, hố nước Đèo Liêu là một phần. Đi kèm là định hướng giữ cảnh quan, phát triển cây ăn quả và cây dược liệu bản địa phù hợp thổ nhưỡng.
Với sông suối, khai thác du lịch đặt ra câu hỏi khó: làm sao có lối đi, chỗ nghỉ, nhà vệ sinh cho khách mà không bê tông hoá bờ suối, không làm đục nước, không đưa rác vào lòng sông. Kinh nghiệm ở nhiều nơi cho thấy cách làm nhẹ tay, ít công trình, giới hạn số người ở điểm nhạy cảm thường giữ cảnh lâu hơn.
Người đi chơi có tiếng nói ở đây: chọn những điểm giữ gìn tốt, đánh giá cao sự sạch sẽ hơn tiện nghi, góp ý lịch sự với người tổ chức. Du lịch ở vùng suối đá chỉ bền khi cả người làm lẫn người đi đều coi dòng nước là thứ cần giữ.
Ngắm sông Tiên ở đâu và lúc nào
Không cần đi xa để thấy sông Tiên. Trên những cung đường quanh vùng Tiên Phước cũ, có nhiều đoạn đường men sông hoặc qua cầu, nhìn xuống thấy bãi cát, bãi bồi, rặng tre. Buổi sáng sớm, sương còn đọng trên mặt nước; chiều muộn, nắng xiên qua tre, khói bếp từ các xóm ven sông bay lên. Đó là những khoảnh khắc người đi đường hay dừng xe chụp ảnh.
Khi dừng xe ngắm sông, chọn chỗ có lề rộng, không dừng giữa cầu hay ở khúc cua; đường quê hẹp, xe tải chở keo, chở vật liệu chạy khá nhiều. Muốn xuống bãi, hỏi người dân lối đi, tránh đi qua ruộng, vườn đang trồng.
Mùa khô là mùa sông hiền, bãi rộng, có thể đi dạo trên bãi cát. Mùa mưa sông đỏ nước phù sa, cuồn cuộn; chỉ nên đứng trên cầu hoặc trên bờ cao mà nhìn. Hai mùa cho hai gương mặt khác hẳn của cùng một dòng sông.
Câu hỏi thường gặp
Sông Tiên chảy qua những xã nào hiện nay?
Sông Tiên chảy qua vùng Tiên Phước cũ, nay thuộc một số xã của thành phố Đà Nẵng như Tiên Phước và Thạnh Bình. Trang không liệt kê đủ các xã mới mà sông đi qua khi chưa đối chiếu bản đồ chính thức; nên tra bản đồ hành chính mới khi cần chính xác.
Suối Đá Giăng có phải nhánh của sông Tiên không?
Báo chí mô tả bãi đá Lò Thung nằm bên dòng Đá Giăng, một nhánh của sông Tiên. Nước từ Đá Giăng đổ về sông Tiên, góp vào dòng chính trước khi chảy xuống vùng thấp hơn.
Có tắm sông Tiên được không?
Người dân ven sông tắm ở những bến quen, nước cạn, vào mùa khô. Khách lạ không nên tự tắm ở chỗ chưa biết, nhất là khúc sông sâu, nước chảy, và tuyệt đối không tắm mùa mưa lũ. Nếu muốn xuống nước, hỏi người địa phương chỗ nào an toàn.
Cá niên sông Tiên có quanh năm không?
Cá niên sống ở sông suối nước trong; mùa đánh bắt và lượng cá tuỳ năm, tuỳ mùa nước. Mùa lũ nước đục, việc đánh bắt khó hơn. Trang không đưa mùa vụ cụ thể; hỏi người địa phương khi đến để biết thời điểm hiện tại.
Rác trôi trên suối thì ai dọn?
Chính quyền và người dân địa phương thường tổ chức dọn vệ sinh theo đợt, nhưng rác trên suối khó dọn vì trôi vào kẽ đá, mắc trên cây. Cách hiệu quả nhất vẫn là không để rác xuống nước từ đầu. Khách mang rác về, nhặt thêm vài mẩu thấy trên đường đi là đã giúp nhiều.