Kinh tế vườn đồi ở vùng Tiên Phước, trong đó có Tiên Cảnh cũ (nay thuộc xã Thạnh Bình, thành phố Đà Nẵng), dựa trên một kiểu vườn nhiều tầng quanh nhà: tầng cao là mít, cây gỗ, cau; tầng giữa là cây ăn quả như bòn bon, măng cụt; dây tiêu leo trên thân cây sống; tầng thấp có chuối, chè xanh, rau. Xa nhà hơn, trên các đồi, là rừng keo trồng. Một khu vườn như thế không cho một vụ lớn mà cho thu nhập rải rác quanh năm.
Vùng Tiên Phước từ lâu được biết đến với hạt tiêu, nay đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý mang tên "Tiên Phước", cùng bòn bon, măng cụt, các loại cây ăn quả và rừng trồng. Cây nào trồng nhiều nhất riêng ở Tiên Cảnh cũ, trang chưa có số liệu kiểm chứng; vì vậy bài nói về vùng Tiên Phước nói chung, và Tiên Cảnh là một phần trong bức tranh ấy.
Bài không nói giá nông sản, không khuyên trồng cây gì để làm giàu. Mục đích là giúp người đọc hiểu một khu vườn đồi vận hành ra sao, vì sao người dân giữ kiểu vườn này, và khi đi qua những khu vườn ấy nên nhìn gì.
Vườn nhiều tầng: hiểu từ dưới lên
Đứng trong một khu vườn nhà ở Tiên Phước, nhìn lên sẽ thấy nhiều lớp cây chồng lên nhau. Tầng trên cùng là những cây cao, tán rộng như mít, cây gỗ, đôi khi có cây dó, cau vút lên thẳng. Những cây này che nắng gắt mùa hè, chắn gió, giữ ẩm cho đất. Gỗ mít từ những khu vườn như vậy từng là vật liệu dựng nhà rường ở các làng quanh vùng, như ở làng cổ Lộc Yên.
Tầng giữa là cây ăn quả chịu bóng một phần: bòn bon, măng cụt, bưởi, cam, sầu riêng ở những vườn có điều kiện. Dây tiêu leo trên thân cây sống hoặc trụ, hưởng ánh sáng lọt qua tán cao. Tầng thấp là chuối, chè xanh, các loại rau, cây gia vị, cây thuốc quen dùng trong nhà. Mặt đất phủ lá rụng, giữ ẩm và mục dần thành mùn.
Kiểu vườn này người ta hay gọi là vườn tạp, nghe có vẻ lộn xộn nhưng thực ra là cách tận dụng ánh sáng, đất và nước rất khéo trên đất dốc. Mỗi tầng cây lấy nắng ở một độ cao khác nhau, rễ ăn ở độ sâu khác nhau, nên cùng một mảnh đất nuôi được nhiều loại cây. Thứ "tạp" ấy là kết quả của nhiều thế hệ thử và giữ lại.
Vì sao người vùng đồi chuộng vườn nhiều tầng
Đất dốc, dễ xói. Đất đồi vùng Tiên Phước nhiều sỏi đá, mưa lớn tập trung vào mùa mưa. Đất trống hay đất trồng một loại cây thấp dễ bị nước cuốn trôi lớp mặt. Nhiều tầng cây, nhiều lớp rễ, lá rụng phủ đất giúp giữ đất lại.
Rải rủi ro. Một năm tiêu mất mùa, còn bòn bon, măng cụt; trái cây rớt giá, còn keo trên đồi, còn chuối, còn rau. Vườn nhiều loại cây giống như không bỏ hết trứng vào một giỏ.
Thu nhập rải đều. Mùa hái tiêu, mùa trái cây, mùa khai thác keo, chuối và rau quanh năm. Gia đình có tiền chi tiêu ở nhiều thời điểm thay vì chỉ chờ một vụ.
Lao động vừa sức. Một vườn nhiều loại cây có việc quanh năm nhưng không dồn dập như ruộng lúa vào vụ. Người già trong nhà vẫn làm được nhiều việc nhẹ: hái chè, nhặt quả, tỉa cây.
Che bóng cho nhà. Nhà vườn xứ Quảng nằm giữa vườn cây. Tán cây cao làm mát nhà mùa hè, chắn gió mùa mưa bão (dù cũng có nguy cơ cây đổ khi bão lớn).
Tiêu, bòn bon, keo: ba trụ quen thuộc
Nếu phải chọn ba loại cây hay được nhắc khi nói về kinh tế vườn đồi Tiên Phước, đó là tiêu, bòn bon và keo. Tiêu là cây có tiếng nhất, nay có chỉ dẫn địa lý "Tiên Phước" cho sản phẩm hạt tiêu, với vùng trồng trải trên các xã mới Tiên Phước, Lãnh Ngọc, Thạnh Bình và Sơn Cẩm Hà. Hạt tiêu nhỏ, nhẹ, dễ phơi, dễ cất, bán được dần nên rất hợp với nhà vườn.
Bòn bon, người Quảng còn gọi là lòn bon, là cây ăn quả quen của vùng đồi xứ Quảng, ưa bóng, hợp trồng dưới tán cây cao. Trái bòn bon là món quà mùa hè quen thuộc, được làm thành rượu bòn bon, một sản phẩm từng được công nhận OCOP ở cấp huyện cũ. Măng cụt cũng là cây ăn quả có tiếng ở vùng Tiên Phước.
Keo là cây rừng trồng phủ nhiều đồi xa nhà. Keo lớn nhanh, khai thác sau một số năm để bán gỗ làm dăm, gỗ nguyên liệu, mang lại khoản tiền lớn theo chu kỳ. Ba loại cây ấy, mỗi loại một nhịp: tiêu theo năm, bòn bon theo mùa trái, keo theo chu kỳ nhiều năm.
Nhịp việc vườn trong năm
Bảng khái quát nhịp việc của một nhà vườn vùng đồi Tiên Phước. Tháng cụ thể thay đổi theo năm, theo giống và theo thời tiết; bảng chỉ để hình dung thứ tự công việc.
| Giai đoạn | Việc chính trong vườn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đầu mùa khô | Hái tiêu khi chùm chín, phơi, cất; dọn cỏ, tỉa cành | Thời tiết nắng ráo thuận cho phơi |
| Giữa mùa khô | Tưới giữ ẩm gốc cây, che gốc bằng lá, rơm | Năm khô hạn phải lo nước |
| Cuối mùa khô, đầu mùa mưa | Trái cây vào mùa (bòn bon, măng cụt… tuỳ cây), bón phân, trồng dặm | Mưa đầu mùa giúp cây ra rễ |
| Mùa mưa bão | Khơi rãnh thoát nước, chống đổ cho cây và trụ tiêu, theo dõi sạt đất | Hạn chế làm việc trên dốc trơn |
| Theo chu kỳ nhiều năm | Khai thác và trồng lại keo trên đồi | Không theo mùa năm |
Nhìn bảng sẽ thấy vì sao người làm vườn ít khi rảnh hẳn: hết việc của cây này là đến việc của cây khác. Nhưng cũng không có lúc nào dồn hết sức như vụ gặt lúa; đó là nhịp sống chậm mà đều của vùng đồi.
Nhà vườn và nếp nhà xứ Quảng
Ở vùng Tiên Phước, vườn và nhà không tách rời. Ngôi nhà thường nằm giữa khu vườn, phía trước có sân phơi, quanh nhà là cây ăn quả, phía sau có giếng, chuồng gà, góc rau. Đi từ cổng vào, khách đi qua lối nhỏ giữa hàng rào cây xanh, có khi là ngõ đá như ở làng Lộc Yên. Khu vườn là không gian sống, không chỉ là nơi sản xuất.
Khu vườn cũng gắn với ký ức gia đình. Cây mít ông trồng, gốc tiêu cha cắm trụ, hàng cau mẹ trồng khi về làm dâu là những thứ con cháu đi xa vẫn nhớ. Nhiều người Tiên Phước làm ăn ở thành phố, mỗi dịp Tết về quê vẫn ra vườn đầu tiên. Bán vườn ở đây không chỉ là bán đất mà là chuyện rất lớn của một nhà.
Vì thế, khi khách vào thăm một khu vườn, đó là vào một phần đời sống riêng của gia đình. Hỏi han, xin phép, nghe chủ nhà kể chuyện cây nào trồng năm nào, ai trồng, là cách để hiểu vùng đất hơn mọi bài viết.
Những khó khăn của kinh tế vườn hiện nay
Vườn đồi có nhiều cái hay nhưng không phải không có khó khăn. Giá nông sản lên xuống thất thường, người làm vườn khó chủ động. Phần lớn nông sản bán ra ở dạng thô, chưa chế biến sâu; báo chí từng phản ánh việc thiếu doanh nghiệp đầu tư chế biến tại vùng Tiên Phước khiến giá trị gia tăng ở lại địa phương còn thấp.
Lao động trẻ đi làm xa ngày càng nhiều, vườn nhà chủ yếu do người lớn tuổi chăm. Một số vườn bị bỏ bê, cây già cỗi không được trồng lại. Thời tiết cực đoan với những đợt nắng hạn kéo dài và mưa bão lớn làm cây đổ, đất sạt, tiêu chết.
Bên cạnh đó là chuyện chuyển đổi cây trồng: có lúc người ta đổ xô trồng một loại cây đang được giá, rồi lại chặt bỏ khi giá xuống. Người làm vườn lâu năm thường khuyên giữ sự đa dạng, chuyển đổi từ từ, thử trên diện tích nhỏ trước khi làm lớn.
Hướng đi đang được bàn: chỉ dẫn địa lý, OCOP, du lịch vườn
Việc hạt tiêu được bảo hộ chỉ dẫn địa lý "Tiên Phước" mở ra cơ hội để sản phẩm của vùng được nhận diện rõ hơn trên thị trường, đi kèm quy chế quản lý, truy xuất nguồn gốc. Chính quyền và báo chí cũng nhắc tới việc gắn nông sản với chương trình OCOP, du lịch trải nghiệm và chế biến sâu.
Với xã Thạnh Bình, định hướng được báo chí nêu là phát triển du lịch dựa trên làng cổ, di tích, danh thắng, đi kèm trồng cây ăn quả và cây dược liệu bản địa phù hợp thổ nhưỡng. Vườn nhà trở thành một phần của trải nghiệm: khách đến xem cây tiêu leo thân cây sống, hái trái bòn bon, ăn bữa cơm quê.
Đây là những định hướng, thành công đến đâu còn phụ thuộc nhiều yếu tố. Trang ghi nhận như một hướng đi đang được bàn, không đánh giá hay dự báo kết quả.
Khi đi qua vườn đồi, nên để ý những gì
Một số điều giúp khách "đọc" được khu vườn khi đi ngang hoặc khi được mời vào:
- Dây tiêu leo trên thân cây sống hay trên trụ bê tông, trụ gỗ; gốc tiêu có được che, ủ lá không.
- Cây ăn quả trồng thưa hay dày, có cây nào đang ra hoa, đậu trái.
- Mặt đất có lớp lá phủ hay trơ đất, có rãnh thoát nước theo đường đồng mức không.
- Sân phơi trước nhà đang phơi gì: tiêu, cau, lá chè, củi.
- Đồi phía xa trồng keo hay còn cây khác, có chỗ vừa khai thác trơ đất.
- Hàng rào là cây xanh, hàng rào đá hay tường xây.
Những chi tiết nhỏ ấy cho biết nhiều về cách một gia đình làm vườn, về mùa vụ đang diễn ra, và về cách người dân giữ đất. Hỏi chủ nhà về những gì mình thấy là cách mở đầu câu chuyện tự nhiên nhất.
Một ngày của nhà vườn vùng đồi
Ví dụ giả định một gia đình hai thế hệ ở vùng Tiên Cảnh cũ, có vườn nhà và một ít đồi keo. Sáng sớm, người lớn ra vườn trước khi nắng lên: nhặt cỏ quanh gốc tiêu, xem cây ăn quả có sâu không, hái ít rau cho bữa trưa. Người già quét lá, gom lá rụng vào gốc cây làm lớp phủ. Gần trưa nắng gắt, mọi người về nhà, làm việc dưới hiên như tuốt tiêu, lựa đậu, sửa nông cụ.
Chiều mát, lại ra vườn tưới cây con, buộc lại dây tiêu bị tuột, kiểm tra rãnh thoát nước nếu sắp mưa. Có hôm phải lên đồi xem keo, phát dọn đường ranh. Buổi tối, nghe dự báo thời tiết để biết mai có phơi được tiêu không. Nhịp sống như vậy chậm, đều, gắn với thời tiết từng ngày.
Người con đi làm xa thường về vào dịp hái tiêu, dịp trái cây, Tết, góp một tay những việc nặng như hái gốc cao, chặt tỉa cây lớn. Kinh tế vườn đồi vì thế cũng gắn với dòng người đi về giữa quê và thành phố.
Câu hỏi thường gặp
Tiên Cảnh trồng cây gì nhiều nhất?
Trang chưa có số liệu riêng cho Tiên Cảnh cũ. Ở vùng Tiên Phước nói chung, các cây quen thuộc là tiêu, bòn bon, măng cụt và cây ăn quả khác, cau, chè xanh, cùng rừng keo trồng trên đồi. Khi đến, quan sát vườn và hỏi người dân là cách biết chính xác nhất.
Vườn tạp có phải là vườn kém hiệu quả không?
Không hẳn. Ở đất đồi dốc, vườn nhiều tầng giúp giữ đất, rải rủi ro, cho thu nhập rải rác quanh năm. Hiệu quả kinh tế tuỳ cách chăm sóc và chọn cây. Một số chương trình cải tạo vườn tạp hướng tới chọn cây giá trị hơn nhưng vẫn giữ cấu trúc nhiều tầng.
Khách có thể mua nông sản trực tiếp tại vườn không?
Nhiều nhà vườn bán trực tiếp khi có hàng, nhất là mùa trái cây và mùa tiêu. Nên hỏi lịch sự, thoả thuận rõ, không ép giá. Trang không giới thiệu vườn cụ thể; có thể hỏi người dân trong thôn hoặc tra danh bạ doanh nghiệp của trang với các hợp tác xã.
Có tour trải nghiệm làm vườn ở Thạnh Bình không?
Một số hoạt động du lịch cộng đồng có thể gắn với vườn nhà, nhưng hình thức và người tổ chức thay đổi theo thời gian. Nên hỏi UBND xã, người dân ở làng cổ Lộc Yên hoặc nơi lưu trú để biết hoạt động hiện có.
Vì sao nhiều vườn ở Tiên Phước bị bỏ hoang?
Nguyên nhân thường gặp là người trẻ đi làm xa, người già không đủ sức chăm, cây già cỗi, giá nông sản thấp có lúc không đủ bù công. Đây là chuyện chung của nhiều vùng trung du, không riêng Tiên Phước.