Vườn nhà vùng Tiên Phước, trong đó có Tiên Cảnh cũ (nay thuộc xã Thạnh Bình, Đà Nẵng), trồng nhiều loại cây ăn quả: măng cụt, bòn bon, sầu riêng, mít, chuối, cam, bưởi và nhiều loại cây quen khác. Trong số đó, măng cụt Tiên Phước có tiếng và từng được công nhận sản phẩm OCOP; bòn bon là cây đặc trưng của xứ Quảng trung du. Mùa trái chính rơi vào khoảng mùa hè, khi nhiều loại cây cùng chín.
Trang không có số liệu riêng về cây ăn quả ở Tiên Cảnh cũ; xã nào trồng nhiều cây nào, các nguồn báo chí chủ yếu nói chung cho huyện Tiên Phước cũ, có nơi nhắc tới các xã không thuộc Thạnh Bình. Vì vậy bài viết theo "vùng Tiên Phước", và chỉ mô tả những gì khách có thể gặp khi đi qua vườn nhà ở vùng này.
Bài riêng về bòn bon đã có trong mục này; ở đây tập trung vào các cây khác và bức tranh mùa trái chung. Không có giá, không có sản lượng, không khuyên trồng cây gì.
Vì sao vùng đồi trung du hợp cây ăn quả
Vùng Tiên Phước nằm giữa đồng bằng và núi, độ cao không lớn, khí hậu nóng ẩm, mùa khô và mùa mưa rõ rệt. Đất đồi tuy nghèo hữu cơ nhưng tơi, thoát nước tốt, rất hợp với cây lâu năm có rễ sâu. Những thung lũng nhỏ, sườn đồi khuất gió tạo vi khí hậu ẩm hơn, giúp nhiều loại cây ăn quả nhiệt đới phát triển.
Một yếu tố quan trọng nữa là cấu trúc vườn nhiều tầng. Cây ăn quả ưa bóng một phần như măng cụt, bòn bon sống tốt dưới tán cây cao. Cây ưa nắng như cam, bưởi, chuối được trồng ở chỗ thoáng hơn. Mỗi loại cây tìm được chỗ của nó trong khu vườn.
Cũng phải nói tới truyền thống. Người Tiên Phước làm vườn từ nhiều thế hệ, giữ giống tốt, nhân giống cho nhau. Nhiều cây ăn quả trong vườn nhà là cây lâu năm, có khi là cây ông bà để lại. Kinh nghiệm ấy không có trong sách, nằm trong tay người làm vườn.
Măng cụt: cây của sự kiên nhẫn
Tiếng tăm. Báo chí từng gọi Tiên Phước là một vùng măng cụt có tiếng của Quảng Nam cũ, trái được công nhận OCOP. Trang không nêu xã nào trồng nhiều nhất trong vùng Thạnh Bình khi chưa có số liệu.
Cây chậm lớn. Măng cụt là cây sinh trưởng chậm, trồng từ hạt phải nhiều năm mới cho trái. Những cây sai trái nhất thường là cây lâu năm, tán rộng, có khi đã vài chục năm tuổi.
Ưa bóng khi nhỏ. Cây con cần che bóng, giữ ẩm; cây lớn chịu nắng hơn. Đó là lý do măng cụt hợp với vườn nhiều tầng.
Trái. Trái tròn, vỏ dày màu tím sẫm khi chín, cuống có đài xanh; bên trong múi trắng, vị ngọt chua thanh. Trái chín ngon có vỏ còn bóp được, không quá cứng.
Nhận biết khi đi vườn. Cây măng cụt có tán hình tháp hoặc tròn, lá dày, xanh đậm, bóng; trái mọc ở đầu cành. Vào mùa, trái chuyển từ xanh sang hồng rồi tím sẫm.
Sầu riêng ở vùng đồi xứ Quảng
Sầu riêng thường được gắn với miền Tây và Tây Nguyên, nhưng ở một số vùng trung du miền Trung, trong đó có Tiên Phước, sầu riêng cũng được trồng trong vườn nhà. Cây cần đất thoát nước tốt, không chịu được úng, nên đất đồi là điều kiện thuận lợi; ngược lại, cây cũng dễ bị gió bão làm gãy đổ vì tán cao, cành giòn.
Sầu riêng ở vùng này phần lớn là cây trong vườn nhà, trồng xen với các cây khác, không phải vườn chuyên canh lớn. Mùa trái thường rơi vào khoảng mùa hè, cùng thời với măng cụt, bòn bon; thời điểm cụ thể tuỳ giống và từng năm.
Trái sầu riêng chín thường được để rụng tự nhiên hoặc cắt khi đã già. Người hái phải cẩn thận vì trái nặng, gai nhọn; đứng dưới gốc sầu riêng mùa trái chín cũng cần chú ý. Khách đi qua vườn đúng mùa có thể ngửi thấy mùi sầu riêng từ xa, dấu hiệu dễ nhận nhất.
Mít: cây ăn quả, cây gỗ, cây của nếp nhà
Mít có mặt trong hầu hết các vườn nhà vùng Tiên Phước. Trái mít chín ăn tươi, mít non làm món ăn, hạt mít luộc, nướng; lá mít cho dê, bò ăn. Mít ra trái trên thân và cành lớn, nhiều năm liền, là nguồn thực phẩm quen thuộc của nhà vườn.
Điều đặc biệt ở vùng này là gỗ mít. Gỗ mít vàng, bền, ít mối mọt, dễ chạm trổ, từng là vật liệu được ưa dùng để dựng nhà rường ở các làng quê xứ Quảng. Nhiều ngôi nhà cổ ở làng Lộc Yên của Tiên Cảnh cũ được dựng bằng gỗ mít trồng trong vườn. Cây mít vì vậy vừa là cây ăn quả, vừa là "kho gỗ" để dành của gia đình.
Ngày nay ít ai còn chặt mít dựng nhà, nhưng gỗ mít vẫn được dùng sửa nhà cổ, làm đồ gỗ. Những cây mít già trong vườn là một phần cảnh quan của làng, và là ký ức của nghề mộc truyền thống.
Những cây quen khác trong vườn nhà
Ngoài những cây kể trên, khách đi qua vườn nhà vùng Tiên Phước thường gặp:
- Chuối: nhiều loại, trồng quanh nhà, ven rãnh; cho trái quanh năm, lá gói bánh, thân làm thức ăn gia súc. Chuối hột còn được ngâm rượu.
- Cam, quýt, bưởi: trồng ở chỗ nắng, nhiều nhà có vài gốc cho gia đình dùng, có nơi trồng nhiều hơn để bán.
- Ổi, đu đủ, chanh: cây nhỏ, dễ trồng, quanh sân, góc vườn.
- Dừa, cau: thân cao, trồng dọc lối đi, quanh nhà.
- Cây gia vị và rau: sả, ớt, gừng, nghệ, rau thơm, trồng ở luống nhỏ gần bếp.
Những cây này ít được nhắc khi nói về "đặc sản", nhưng lại là phần lớn bữa ăn hằng ngày của nhà vườn. Một khu vườn đủ loại cây như vậy giúp gia đình tự lo được nhiều thứ, ít phải mua ngoài chợ.
Khách đi qua thường chỉ để ý cây cao, trái lạ, mà bỏ qua những luống rau, khóm sả, gốc ớt nhỏ bên hiên. Thật ra chính những cây nhỏ ấy cho thấy rõ nhất cách một gia đình sống bằng vườn: hái đến đâu nấu đến đó, ít bao bì, ít đồ mua sẵn.
Mùa trái trong năm: hình dung chung
Bảng dưới là khái quát theo hiểu biết chung về cây ăn quả miền Trung trung du. Thời điểm thật mỗi năm, mỗi vườn khác nhau; trước khi đi, hỏi người dân là chắc nhất.
| Thời điểm (khái quát) | Cây thường vào mùa | Gợi ý cho khách |
|---|---|---|
| Mùa hè | Măng cụt, bòn bon, sầu riêng, mít | Thời điểm nhiều trái nhất, vườn nhộn nhịp |
| Quanh năm | Chuối, đu đủ, ổi, rau | Luôn có thứ để ăn trong vườn |
| Cuối năm, gần Tết | Cam, quýt, bưởi (tuỳ giống) | Trái cây cho mâm cỗ Tết |
| Mùa khô (không phải trái cây) | Hái tiêu | Xem cảnh phơi tiêu trên sân |
Trang không ghi tháng cụ thể vì sợ sai lệch; người đi đúng mùa trái nên hỏi trước một vài tuần. Năm thời tiết bất thường, mùa trái có thể đến sớm hoặc muộn đáng kể.
Một mẹo nhỏ: người làng thường biết mùa trái qua những dấu hiệu rất đời thường, như chợ quê bắt đầu bày măng cụt, bòn bon, người nhà nhắn con cháu ở xa chuẩn bị nhận thùng trái cây. Hỏi một người quen ở quê "năm nay bòn bon chín chưa" thường chính xác hơn mọi bảng lịch.
Đi vườn mùa trái: cư xử thế nào
Vào mùa trái, vườn nhà là tài sản quý nhất của gia đình. Khách đi qua không tự hái, kể cả trái rụng dưới gốc gần đường; với người làm vườn, trái rụng cũng là của họ. Muốn mua, hỏi chủ nhà; muốn chụp ảnh trong vườn, xin phép.
Nếu được mời vào vườn, đi theo lối có sẵn, không giẫm lên gốc cây, không bẻ cành để lấy trái. Trái cao để chủ nhà hái. Không leo trèo cây ăn quả của người khác. Với sầu riêng, không đứng lâu dưới gốc mùa trái chín vì trái có thể rụng.
Mua trái tại vườn thường tươi hơn ngoài chợ. Trả giá vừa phải, sòng phẳng; nhà vườn quy mô nhỏ, thu nhập phụ thuộc nhiều vào mùa trái. Nếu được chủ nhà mời nếm thử, cảm ơn và nếu hợp khẩu vị thì mua ủng hộ.
Đi vườn mùa trái cũng cần chuẩn bị chút ít: giày kín mũi vì đất vườn có gai, trái rụng; áo dài tay vì muỗi và kiến vàng hay làm tổ trên cây ăn quả; nước uống vì vườn đồi buổi trưa oi. Trẻ nhỏ không nên chạy nhảy dưới gốc cây đang có trái nặng.
Khó khăn của nhà vườn trồng cây ăn quả
Cây ăn quả lâu năm cần đầu tư nhiều năm trước khi cho thu hoạch. Một trận bão lớn có thể làm gãy đổ những cây đã chăm hàng chục năm. Nắng hạn làm rụng hoa, rụng trái non. Mưa dầm lúc trái chín làm nứt trái, thối trái.
Đầu ra cũng là bài toán khó. Mùa trái chín rộ, nhiều loại cùng lúc, thương lái mua với giá thấp, trái để lâu không được. Báo chí từng phản ánh việc thiếu cơ sở chế biến tại chỗ khiến nông sản vùng Tiên Phước phần lớn bán thô. Các chương trình OCOP, liên kết tiêu thụ, du lịch vườn được kỳ vọng giúp phần nào.
Người làm vườn thích ứng bằng cách đa dạng cây trồng, ghép giống cho trái sớm hoặc muộn, chế biến một phần (ngâm rượu, sấy, làm mứt), bán trực tiếp cho người quen ở thành phố. Mỗi gia đình một cách xoay xở.
Cây ăn quả trong định hướng của xã Thạnh Bình
Theo báo chí, xã Thạnh Bình sau sáp nhập định hướng ưu tiên trồng cây ăn quả và cây dược liệu bản địa phù hợp với thổ nhưỡng, gắn với phát triển du lịch dựa trên làng cổ, di tích và cảnh quan. Đây là hướng đi kết hợp kinh tế vườn với du lịch trải nghiệm.
Trên thực tế, việc chuyển đổi cây trồng ở vườn nhà diễn ra từ từ, phụ thuộc quyết định của từng gia đình, khả năng vốn, giống và đầu ra. Trang không đưa con số mục tiêu hay đánh giá kết quả. Người đọc quan tâm nên theo dõi thông tin chính thức từ chính quyền xã và thành phố.
Với khách, điều đáng để ý là những vườn được giữ gìn tốt, đa dạng cây, sạch sẽ, có thể trở thành điểm dừng chân thú vị trong hành trình về vùng Tiên Cảnh, bên cạnh làng cổ Lộc Yên và các danh thắng.
Câu hỏi thường gặp
Măng cụt Tiên Phước có trồng ở Tiên Cảnh không?
Măng cụt được trồng ở nhiều vườn nhà trong vùng Tiên Phước cũ. Trang không có số liệu riêng cho Tiên Cảnh cũ hay xã Thạnh Bình. Khi đến, quan sát vườn hoặc hỏi người dân sẽ biết cây măng cụt có trong vườn nhà nào.
Đi vùng Tiên Phước mùa nào có nhiều trái cây nhất?
Khoảng mùa hè là lúc nhiều cây ăn quả như măng cụt, bòn bon, sầu riêng, mít cùng vào mùa. Thời điểm cụ thể tuỳ năm. Hỏi người quen ở địa phương vài tuần trước khi đi để chọn đúng lúc.
Có được vào vườn tự hái trái cây không?
Chỉ khi được chủ vườn cho phép hoặc tham gia một hoạt động trải nghiệm có tổ chức. Tự ý vào vườn hái trái, kể cả nhặt trái rụng, là lấy tài sản của người khác. Hỏi trước, thoả thuận rõ là cách đúng.
Mang trái cây vùng Tiên Phước đi xa thế nào cho khỏi hỏng?
Chọn trái vừa chín tới, không dập; đóng thùng có lỗ thoáng, lót lá hoặc giấy; không để trong cốp xe nắng nóng lâu. Măng cụt, bòn bon nên giữ nguyên cuống, nguyên chùm. Về đến nơi nên dùng sớm.
Gỗ mít còn được dùng làm nhà ở vùng này không?
Ngày nay rất ít nhà mới dựng bằng gỗ mít. Gỗ mít chủ yếu dùng sửa chữa, phục hồi nhà cổ và làm đồ gỗ. Những ngôi nhà rường cổ ở làng Lộc Yên là nơi dễ thấy nhất cách người xưa dùng gỗ mít vườn.