Bòn bon, người Quảng gọi thân mật là lòn bon (có nơi viết loòng boong), là cây ăn quả quen thuộc của vườn đồi vùng Tiên Phước, trong đó có Tiên Cảnh cũ nay thuộc xã Thạnh Bình, Đà Nẵng. Cây ưa bóng, hợp trồng dưới tán cây cao trong vườn nhà; trái mọc thành chùm dày ngay trên thân và cành lớn, vỏ vàng nhạt, ruột trắng trong, vị chua ngọt. Từ trái bòn bon, người vùng này làm ra rượu bòn bon, một sản phẩm từng được công nhận OCOP ở cấp huyện cũ.
Bòn bon trồng ở nhiều vùng trung du miền Trung, nổi tiếng ở cả Tiên Phước và Đại Lộc. Trang chưa có số liệu riêng cho Tiên Cảnh, nên bài viết theo "vùng Tiên Phước". Không nêu giá trái, không nêu sản lượng.
Bài dành cho người muốn hiểu cây bòn bon sống thế nào trong vườn đồi, mùa trái đến khi nào, và vì sao người làm vườn quý cây này dù nó chậm cho trái.
Cây bòn bon trông như thế nào
Bòn bon là cây thân gỗ, tán vừa, lá kép màu xanh đậm, bóng. Cây có thể sống rất lâu năm; trong nhiều vườn nhà xứ Quảng có những gốc bòn bon được ông bà trồng từ mấy thế hệ trước. Thân cây thẳng, vỏ nâu xám, là nơi trái mọc ra thành chùm, kiểu ra hoa kết trái trên thân giống mít, dâu da.
Trái bòn bon tròn, cỡ trái chanh nhỏ hoặc nhỏ hơn, vỏ mỏng màu vàng nhạt khi chín, bên trong có các múi trắng trong, mọng nước, bao quanh hạt. Vị chua ngọt tuỳ giống và độ chín; trái chín kỹ ngọt hơn, trái chưa đủ chín chua và hơi chát. Vỏ có nhựa trắng, ăn nhiều dính tay.
Nhìn từ xa, một cây bòn bon vào mùa trái rất dễ nhận: thân cây như được quấn những dải trái vàng xếp kín từ gốc lên. Đó là cảnh nhiều người con xa quê vùng Tiên Phước nhớ nhất về mùa hè.
Vì sao bòn bon hợp với vườn đồi nhiều tầng
Ưa bóng. Bòn bon thích hợp với ánh sáng tán xạ, sống tốt dưới tán cây cao như mít, cây gỗ. Trong vườn nhiều tầng, nó chiếm tầng giữa mà không tranh nắng với cây khác.
Chịu được đất đồi. Cây thích đất tơi, thoát nước, có lớp lá mục phủ; đất đồi vùng Tiên Phước có lớp lá rụng dày trong vườn nhà là điều kiện phù hợp.
Sống lâu, ít chăm. Khi đã lớn, cây bòn bon không đòi hỏi chăm sóc nhiều như cây ăn quả ngắn ngày. Nhiều gia đình chỉ dọn gốc, tỉa cành khô, bón thêm phân chuồng.
Cho bóng mát, giữ đất. Tán bòn bon thêm một lớp che phủ, rễ góp phần giữ đất trên sườn dốc.
Điểm yếu: chậm cho trái. Cây trồng từ hạt có thể mất nhiều năm mới ra trái. Đây là lý do người xưa nói trồng bòn bon là trồng cho con cháu; ngày nay cây ghép giúp rút ngắn thời gian.
Mùa trái bòn bon
Bòn bon thường ra hoa vào cuối mùa khô, trái lớn dần và chín vào khoảng mùa hè, thời điểm cụ thể xê dịch theo năm, theo vùng, theo giống. Ở xứ Quảng, mùa bòn bon thường được nhắc cùng với mùa măng cụt, mùa mít, mùa hè của trái cây vùng đồi.
Trái trên một cây không chín cùng lúc hoàn toàn; người làm vườn thường đợi khi phần lớn chùm đã chuyển vàng mới hái. Hái sớm thì trái chua, chát; để quá lâu trên cây thì trái nứt, rụng, bị chim, sóc ăn. Năm mưa trái mùa nhiều, trái dễ nứt và hỏng.
Cũng có năm cây được mùa, có năm ít trái. Người làm vườn quen với điều đó, coi như một phần của nghề vườn. Năm được mùa, cả xóm có bòn bon ăn, biếu nhau, gửi cho con cháu ở xa.
Vì mùa bòn bon trùng với mùa hè, cũng là mùa có những đợt nắng nóng gay gắt xen giông chiều, người làm vườn phải canh thời tiết để hái. Trái gặp mưa lớn ngay lúc chín dễ nứt vỏ, chua và nhanh hỏng; gặp nắng hạn kéo dài thì trái nhỏ, ít nước. Một mùa bòn bon ngon cần cả nắng lẫn mưa đến đúng lúc.
Hái bòn bon đúng cách
Vì trái mọc sát thân, việc hái bòn bon có nét riêng:
- Chọn chùm có trái vàng đều, vỏ căng, bóp nhẹ thấy hơi mềm.
- Dùng kéo cắt cả chùm ở cuống, hoặc bẻ nhẹ từng chùm; tránh giật mạnh làm tróc vỏ thân cây.
- Với chùm trên cao, dùng thang chắc, có người giữ; không đu bám cành nhỏ.
- Đặt trái vào rổ lót lá hoặc vải, tránh dồn quá chặt làm dập.
- Để trái nơi thoáng mát, không phơi nắng; dùng hoặc bán trong vài ngày vì trái dễ mất nước.
Vỏ thân cây bòn bon bị tróc, bị dập là chỗ cho sâu bệnh xâm nhập, ảnh hưởng mùa trái năm sau. Người làm vườn cẩn thận khi hái chính là giữ cây cho những năm tới.
Khi vận chuyển đi xa, trái bòn bon thường được để nguyên chùm, xếp trong thùng có lỗ thoáng, lót lá hoặc giấy. Trái rời khỏi chùm dễ bị dập và mất nước nhanh hơn. Người gửi bòn bon cho con cháu ở thành phố hay cắt cả chùm, để trái tươi lâu hơn trên đường.
Trồng và giữ một cây bòn bon
Cây giống bòn bon có thể trồng từ hạt hoặc cây ghép. Cây từ hạt sống khoẻ, bộ rễ sâu nhưng lâu ra trái; cây ghép cho trái sớm hơn, giữ được đặc tính của cây mẹ. Người làm vườn thường chọn giống từ những cây mẹ trong vùng có trái ngon.
Cây con cần bóng mát, đất tơi, giữ ẩm vào mùa khô. Trồng dưới tán cây cao là cách tự nhiên nhất. Những năm đầu, việc chính là làm cỏ, giữ ẩm gốc, che chắn khỏi gia súc. Khi cây lớn, bón phân hữu cơ, tỉa cành khô, cành sâu, giữ gốc thông thoáng.
Phòng sâu bệnh theo hướng ít can thiệp: giữ vườn sạch, tỉa cành, bón cân đối. Nếu phải dùng thuốc bảo vệ thực vật, tuân thủ hướng dẫn trên nhãn, thời gian cách ly trước thu hoạch, và hỏi cán bộ khuyến nông địa phương. Trang không khuyến nghị loại thuốc cụ thể.
Rượu bòn bon và những sản phẩm từ trái
Từ trái bòn bon, người vùng Tiên Phước làm rượu bòn bon bằng cách ngâm hoặc ủ với rượu gạo. Rượu bòn bon là một trong những sản phẩm của huyện Tiên Phước cũ từng được công nhận OCOP cấp huyện, cùng rượu chuối hột, nấm lim và một số sản phẩm khác. Báo chí cũng nhắc đến hợp tác xã làm sản phẩm rượu từ trái bòn bon.
Ngoài rượu, trái bòn bon được ăn tươi, làm món gỏi bòn bon, một món chua ngọt quen của người Quảng. Cách chế biến món ăn được viết ở mục Ẩm thực của trang; ở đây chỉ nhắc để thấy trái bòn bon không chỉ là trái ăn chơi mà còn là nguyên liệu của nhiều sản phẩm.
Như mọi đồ uống có cồn, rượu bòn bon nên dùng điều độ, không lái xe sau khi uống. Mua rượu nên chọn sản phẩm có nhãn mác, nguồn gốc rõ ràng.
Bòn bon và người xa quê
Ở xứ Quảng, bòn bon gắn với ký ức tuổi thơ: trèo cây hái trộm, ngồi dưới gốc ăn đến dính nhựa tay, mùa hè được bà chia cho một chùm. Người Tiên Phước đi làm ăn xa, mỗi mùa bòn bon thường được người nhà gửi vào thành phố một thùng, như gửi một phần quê.
Khách đến vùng Tiên Cảnh đúng mùa có thể thấy những chùm bòn bon vàng trên thân cây trong vườn nhà, dọc ngõ đá làng cổ. Muốn ăn, muốn mua, hãy hỏi chủ vườn; đừng tự hái dù cây ngay sát đường. Với người làm vườn, mỗi chùm trái là công chăm sóc của cả năm.
Cũng có người làng sẵn lòng mời khách nếm vài trái ngay dưới gốc, nhất là khi khách hỏi han chuyện vườn tử tế. Nhận lời mời, cảm ơn, và nếu thấy hợp khẩu vị, mua một ít mang về là cách đáp lại tự nhiên nhất; cũng là cách giúp nhà vườn có thêm chút thu nhập ngay trong mùa trái.
Đi làng nhìn bòn bon: vài điều để quan sát
Đi qua những con ngõ ở vùng Tiên Cảnh, nhìn vào vườn nhà, bòn bon thường đứng ở tầng giữa, dưới tán mít hay cây gỗ, gần nhà. Lá xanh đậm, bóng, tán gọn. Ngoài mùa trái, người không quen khó nhận ra; vào mùa, thân cây phủ trái vàng, nhìn là biết.
Để ý gốc cây: gốc bòn bon lâu năm thường to, vỏ sần, có khi có rêu. Những gốc như vậy có thể đã vài chục năm tuổi, là "người già" của khu vườn. Chủ nhà thường biết cây nào ông bà trồng, cây nào mới trồng lại.
Mùa hoa, cây ra những chùm hoa nhỏ trên thân, ít người để ý. Nếu được chủ vườn cho xem gần, có thể quan sát cả hoa, trái non và trái chín trên cùng một cây vào cuối mùa. Đó là bài học sinh học nhỏ cho trẻ em đi cùng.
Hiểu lầm thường gặp về bòn bon
"Bòn bon là dâu da." Không. Bòn bon và dâu da đều cho trái mọc chùm trên thân, vị chua ngọt, nhưng là hai loại cây khác nhau. Trái bòn bon tròn, vỏ vàng nhạt, múi trắng trong; dâu da có hình dáng và vị khác.
"Bòn bon chỉ có ở Quảng Nam." Bòn bon trồng ở nhiều vùng trung du, miền núi miền Trung và một số nơi khác. Vùng Tiên Phước, Đại Lộc của xứ Quảng nổi tiếng, nhưng không phải nơi duy nhất.
"Cây bòn bon nào cũng ngon như nhau." Không. Chất lượng trái phụ thuộc giống, tuổi cây, đất và thời tiết năm đó. Có cây trái ngọt, có cây trái chua; người làm vườn biết rõ từng cây.
"Trồng bòn bon là có trái ngay." Cây trồng từ hạt có thể mất nhiều năm mới cho trái. Đó là cây của sự kiên nhẫn.
Thời tiết và sức khoẻ của cây bòn bon
Cây bòn bon chịu được thời tiết vùng đồi, nhưng không phải không có khó khăn. Nắng hạn kéo dài vào mùa khô làm cây rụng hoa, rụng trái non; đất quanh gốc khô nứt. Người làm vườn tưới giữ ẩm, phủ lá dày quanh gốc để hạn chế bốc hơi.
Mưa bão cuối năm có thể làm gãy cành, đổ cây, nhất là những cây già, cây trồng ở mép đồi. Sau bão, cần cắt tỉa cành gãy, xử lý vết cắt cho gọn để hạn chế nấm bệnh. Đất bị xói quanh gốc thì vun lại.
Một số sâu bệnh có thể gây hại trên thân, lá, trái. Vườn nhiều tầng, thông thoáng, sạch cỏ dại và lá bệnh giúp hạn chế phần lớn. Khi gặp bệnh lạ, nên hỏi cán bộ khuyến nông hoặc người có kinh nghiệm trong vùng trước khi dùng thuốc.
Với cây lâu năm như bòn bon, chăm cây là chuyện của nhiều năm chứ không phải một mùa; một năm chăm kỹ chưa chắc thấy ngay kết quả, nhưng bỏ bê vài năm thì cây suy rõ.
Câu hỏi thường gặp
Bòn bon và lòn bon có phải là một không?
Đúng, đó là cùng một loại trái. "Bòn bon" là cách gọi phổ biến, "lòn bon" hay "loòng boong" là cách gọi, cách viết theo giọng Quảng. Trên báo chí và bao bì có thể gặp cả ba cách viết.
Mùa bòn bon ở Tiên Phước vào khoảng nào?
Bòn bon thường chín vào khoảng mùa hè, thời điểm cụ thể thay đổi theo năm và theo từng vườn. Muốn đi đúng mùa, nên hỏi người quen ở địa phương vài tuần trước chuyến đi.
Trồng bòn bon bao lâu thì có trái?
Cây trồng từ hạt thường mất nhiều năm mới cho trái; cây ghép cho trái sớm hơn. Thời gian cụ thể phụ thuộc giống, đất, cách chăm sóc. Hỏi người bán cây giống và cán bộ khuyến nông địa phương để có thông tin phù hợp.
Bòn bon có trồng được ở đồng bằng không?
Bòn bon hợp nhất với vùng trung du, đất đồi thoát nước, có tán che. Ở đồng bằng đất thấp, ngập úng hoặc nắng gắt trực tiếp, cây khó phát triển tốt. Nếu muốn thử, cần chọn chỗ cao ráo, có bóng mát.
Trái bòn bon để được bao lâu?
Trái bòn bon sau khi hái dễ mất nước, vỏ thâm dần, nên dùng trong vài ngày. Để nơi thoáng mát, không bịt kín trong túi ni lông khi trời nóng. Muốn giữ lâu hơn, có thể để ngăn mát tủ lạnh, nhưng hương vị giảm dần.