Thăm một vườn đồi ở vùng Tiên Cảnh (nay thuộc xã Thạnh Bình, Đà Nẵng) đẹp nhất khi có người trong nhà dẫn đi: bạn sẽ thấy cây tiêu leo thân cây sống, những gốc bòn bon, măng cụt lâu năm, hàng cau, khóm chè xanh, nghe chuyện cây nào ai trồng, năm nào được mùa. Cách vào được những khu vườn ấy là đi qua người quen, qua nơi mình ở, hoặc qua các hoạt động du lịch cộng đồng; luôn hỏi trước, không tự ý bước vào.
Vườn nhà ở đây không phải vườn du lịch dựng để đón khách; đó là nơi sinh sống, sản xuất của gia đình. Bài này giúp khách biết cách đến cho đúng, xem gì cho có ý nghĩa, hỏi gì để hiểu thêm, và cư xử thế nào để chủ nhà vui lòng đón lần sau.
Không có tên vườn, không có giá. Bất kỳ khoản phí hay giá sản vật nào là thoả thuận giữa khách và chủ vườn tại chỗ.
Chọn thời điểm: mùa nào vườn có gì
Mỗi mùa vườn có một gương mặt. Mùa khô là mùa hái và phơi tiêu, sân trước nhà phủ tiêu, khách có thể ngồi tuốt tiêu cùng gia đình. Khoảng mùa hè là mùa trái cây: bòn bon, măng cụt, mít, sầu riêng ở những vườn có trồng. Mùa mưa vườn xanh mướt, nhưng đường đất trơn, chủ nhà bận chống úng, chằng chống cây; không phải lúc thuận để thăm.
Trong ngày, buổi sáng sớm và chiều muộn là lúc dễ chịu nhất: trời mát, chủ nhà làm vườn, khách đi cùng được. Giữa trưa nắng gắt, mọi người nghỉ trong nhà; đến lúc ấy là làm phiền.
Tránh những ngày nhà có việc lớn như giỗ, cưới, tang, hoặc khi cả nhà đang hái tiêu, hái trái gấp trước cơn mưa. Hỏi trước một hôm, hẹn giờ cụ thể, là cách tôn trọng nhịp sống của gia đình.
Đến một khu vườn: các bước cho đúng
Ví dụ giả định một khách ở trọ tại làng, muốn vào xem một vườn tiêu và cây ăn quả:
- Nhờ chủ nhà trọ hoặc người quen giới thiệu với một gia đình có vườn sẵn lòng đón khách.
- Hẹn giờ, hỏi có cần mang gì, có tính phí không (nếu là hoạt động du lịch).
- Đến đúng giờ, chào chủ nhà, giới thiệu ngắn về mình.
- Đi theo chủ nhà, đi đúng lối, không tự rẽ vào chỗ khác trong vườn.
- Hỏi trước khi chạm vào cây, hái lá, chụp ảnh người trong nhà.
- Cảm ơn khi ra về; nếu mua sản vật, trả sòng phẳng như đã thoả thuận.
Những bước này nghe như phép lịch sự thông thường, và đúng là như vậy. Ở vùng quê, sự tử tế được nhớ lâu; một vị khách chu đáo có thể mở cửa cho những vị khách sau.
Nếu đi theo nhóm, cử một người liên lạc chính với chủ nhà, tránh cả nhóm cùng hỏi một lúc. Nhóm đông thì chia lượt vào vườn, phần còn lại ngồi chờ ở hiên.
Trong vườn nên xem gì
Cấu trúc nhiều tầng. Đứng ở giữa vườn nhìn lên: tầng cây cao, tầng giữa, tầng thấp. Hỏi chủ nhà vì sao trồng cây này cạnh cây kia.
Tiêu leo cây sống. Xem dây tiêu bám thân cây thế nào, gốc tiêu được ủ ra sao, cây trụ được tỉa cành ra sao.
Những cây lâu năm. Hỏi cây nào lâu năm nhất vườn, ai trồng. Một gốc mít, gốc bòn bon vài chục năm tuổi thường có câu chuyện.
Đất và rãnh nước. Xem cách chủ vườn giữ đất trên dốc: rãnh thoát nước, bờ đá, lớp lá phủ.
Sân phơi và kho. Nếu đúng mùa, xem tiêu phơi, cau phơi; hỏi cách cất trữ.
Góc rau, cây gia vị. Phần nhỏ mà quan trọng: nơi lấy rau, sả, ớt cho bữa cơm hằng ngày.
Dấu vết mùa mưa. Vệt đất trôi, bờ đá mới xếp, cây được chằng chống: những dấu hiệu cho thấy chủ vườn đã chống chọi với mưa bão ra sao. Hỏi về chúng là mở ra câu chuyện về những năm khó.
Những câu hỏi hay cho chủ vườn
Người làm vườn thường vui khi được hỏi đúng chuyện. Vài câu gợi ý mở đầu tự nhiên:
- Vườn này có từ đời nào, ai trồng những cây đầu tiên?
- Năm nay tiêu (hoặc bòn bon, măng cụt) được mùa không, vì sao?
- Mùa mưa vườn gặp khó gì nhất, mùa khô thì sao?
- Cây nào nhà mình quý nhất, vì sao?
- Con cháu có ai về làm vườn tiếp không?
- Ngày xưa và bây giờ làm vườn khác nhau thế nào?
Tránh những câu hỏi khiến chủ nhà khó xử như hỏi thu nhập, hỏi giá đất, hỏi chuyện riêng tư gia đình. Nghe nhiều hơn nói; chủ nhà tự kể là lúc câu chuyện hay nhất.
Nếu chủ nhà nói giọng Quảng đặc, có từ khách chưa nghe, cứ hỏi lại một cách tự nhiên; người Quảng thường vui vẻ giải thích, đôi khi còn kể thêm cách gọi tên cây, tên trái của riêng vùng mình.
Mua sản vật tại vườn: tử tế và sòng phẳng
Nhiều khách muốn mua tiêu, trái cây, lá chè xanh ngay tại vườn. Đây là cách tốt để có hàng tươi và giúp nhà vườn có thu nhập trực tiếp. Hỏi tự nhiên: "Nhà mình có bán tiêu không ạ?". Nếu có, để chủ nhà nói giá; trả giá nhẹ nhàng nếu muốn, nhưng không ép.
Mua vừa đủ dùng; không đặt nhiều rồi không lấy. Nếu muốn đặt hàng gửi đi sau, thoả thuận rõ cách gửi, cách trả tiền. Với tiêu có chỉ dẫn địa lý, hỏi thêm về tem nhãn nếu cần; tiêu nhà làm không tem không có nghĩa là kém, chỉ là chưa đóng gói theo quy chế.
Không mua sản phẩm có nguồn gốc khai thác trái phép như gỗ quý, cây rừng tự nhiên, động vật hoang dã, dù được mời. Mua những gì nhà vườn tự làm ra là cách ủng hộ đúng nhất.
Đi vườn cùng trẻ em
Một buổi thăm vườn là bài học tự nhiên rất tốt cho trẻ thành phố: biết hạt tiêu mọc trên dây, trái bòn bon mọc trên thân cây, cây mít to đến thế nào. Trước khi đi, dặn trẻ không chạy nhảy, không hái bừa, không trèo cây, hỏi trước khi chạm vào thứ gì.
Trong vườn có những nguy hiểm nhỏ: kiến vàng, ong, sâu róm trên lá, gai, đất dốc trơn, ao giếng. Người lớn đi sát, để mắt liên tục. Mặc cho trẻ quần dài, giày kín, bôi kem chống muỗi.
Giao cho trẻ một việc nhỏ có ích như nhặt tiêu rơi, đếm cây cau, vẽ lại một chiếc lá. Về nhà, cùng trẻ kể lại những gì đã thấy. Trẻ nhớ lâu những thứ tự tay làm hơn những gì chỉ được nghe kể.
Với trẻ lớn hơn, có thể nhờ trẻ phỏng vấn chủ vườn bằng vài câu hỏi đã chuẩn bị, ghi lại câu trả lời. Đó vừa là bài tập kỹ năng giao tiếp, vừa giúp trẻ hiểu công sức làm ra những thứ mình ăn hằng ngày.
Thăm vườn trong chuyến đi vùng Tiên Cảnh
Thăm vườn ghép rất tự nhiên với các điểm khác của vùng. Buổi sáng dạo làng cổ Lộc Yên, nhìn những ngôi nhà rường dựng bằng gỗ mít vườn; buổi trưa ăn cơm quê; buổi chiều vào một vườn nhà xem cây mít còn sống, cây tiêu, cây bòn bon. Chuỗi ấy giúp khách hiểu làng cổ không tách khỏi vườn: vườn nuôi nhà, gỗ vườn dựng nhà.
Có thể ghép thêm Lò Thung, nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng tuỳ thời gian. Mục Đường về và lịch trình của trang có gợi ý chi tiết. Đừng xếp quá dày; một buổi vườn cần thong thả mới thú vị.
Nếu ở lại qua đêm trong làng, có thể dậy sớm theo chủ nhà ra vườn lúc sương còn đọng, hái ít rau cho bữa sáng. Những khoảnh khắc như thế ít tour nào bán được.
Ở lại một đêm cũng giúp khách thấy nhịp sống buổi tối của nhà vườn: cả nhà ngồi tuốt tiêu dưới hiên, nghe dự báo thời tiết, bàn chuyện mai hái gốc nào, phơi gì. Những chuyện ấy không ai kể trong một buổi tham quan ngắn.
Nếu chỉ có nửa ngày, chọn một khu vườn gần làng cổ là đủ; dành thời gian ngồi nói chuyện với chủ nhà thay vì cố đi nhiều vườn. Một khu vườn hiểu kỹ có giá trị hơn ba khu vườn chỉ kịp chụp ảnh.
Du lịch vườn và người làm vườn: giữ cho bền
Du lịch cộng đồng dựa vào vườn nhà có thể mang thêm thu nhập cho người dân, nhưng cũng có thể làm phiền nếu khách đến quá đông, quá ồn, quá tuỳ tiện. Cân bằng giữa đón khách và giữ nhịp sống là chuyện người làng, chính quyền và khách cùng phải lo.
Khách góp phần bằng cách đi nhóm nhỏ, hẹn trước, đúng giờ, giữ yên tĩnh, không để rác, trả công sòng phẳng. Người làm vườn góp phần bằng cách giữ vườn sạch, trung thực về sản phẩm. Chính quyền góp phần bằng cách hỗ trợ đào tạo, kết nối, quy định hợp lý.
Một vùng đất như Tiên Cảnh có nhiều thứ để khách thấy và hiểu; khu vườn nhà là nơi khách gần nhất với đời sống thật. Giữ cho những cuộc gặp ấy tử tế là giữ cho vùng đất này đáng đến.
Nếu sau chuyến đi muốn chia sẻ trên mạng, nên hỏi chủ vườn có muốn ảnh nhà mình, tên mình xuất hiện không. Nhiều người không thích; tôn trọng điều đó là phép lịch sự cuối cùng của một chuyến thăm.
Những điều không nên làm khi ở trong vườn
Không tự hái trái, bẻ cành, hái lá, kể cả khi thấy trái rụng dưới đất hay cây có vẻ không ai chăm. Không leo trèo cây ăn quả, trèo trụ tiêu, đu dây tiêu để chụp ảnh. Không giẫm lên gốc cây, lên luống rau, lên lớp lá phủ gốc. Không hút thuốc trong vườn, nhất là mùa khô.
Không chạm vào bình thuốc, bao phân, nông cụ của nhà vườn. Không cho trẻ chơi gần giếng, ao, bể nước. Không thả chó, mang thú cưng vào vườn nhà người. Không mở nhạc to, gọi nhau ồn ào.
Không chụp ảnh người trong nhà khi chưa được đồng ý, nhất là người già, trẻ em. Không đăng vị trí chính xác của vườn lên mạng nếu chủ nhà không muốn. Những điều "không" ấy nghe nhiều, nhưng gom lại chỉ là một ý: cư xử như người khách được mời vào nhà.
Nếu lỡ làm sai điều gì, như giẫm gãy một cây con hay làm rơi trái, cứ nói thật với chủ nhà và xin lỗi. Người làm vườn thường dễ bỏ qua cho sự thật thà, còn khó chịu khi thấy khách giấu đi.
Câu hỏi thường gặp
Có thể tự đến gõ cửa xin vào thăm vườn không?
Có thể, nếu bạn lịch sự và chấp nhận bị từ chối khi chủ nhà bận. Tuy vậy, cách tốt hơn là đi qua người quen, nơi mình ở hoặc hoạt động du lịch cộng đồng có tổ chức, để chủ nhà được báo trước và sắp xếp thời gian.
Thăm vườn có phải trả phí không?
Tuỳ trường hợp. Nhiều gia đình đón khách quen không lấy phí; một số hoạt động du lịch cộng đồng có phí trải nghiệm. Hỏi rõ trước khi đến. Nếu không có phí, mua chút sản vật hoặc gửi lời cảm ơn chân thành là cách đáp lễ.
Mùa nào thăm vườn ở Tiên Cảnh đẹp nhất?
Khoảng mùa hè có nhiều trái cây; mùa khô có cảnh hái, phơi tiêu. Mùa mưa đường trơn, chủ nhà bận, ít thuận lợi. Thời điểm cụ thể tuỳ năm; hỏi người dân trước khi đi.
Có chỗ ở lại trong làng để thăm vườn sớm không?
Vùng Tiên Cảnh có các hình thức lưu trú tại nhà dân, du lịch cộng đồng, nhưng trang không giới thiệu tên hay giá. Hỏi chính quyền xã, người dân ở làng cổ Lộc Yên hoặc tìm thông tin chính thức về du lịch của thành phố Đà Nẵng.
Trẻ nhỏ đi thăm vườn cần chuẩn bị gì?
Quần áo dài, giày kín, mũ, kem chống muỗi, nước uống. Dặn trẻ không chạy, không trèo cây, không hái bừa, hỏi trước khi chạm. Người lớn đi sát vì vườn có kiến, ong, gai, đất dốc, ao giếng.