Tết ở quê vườn đồi Tiên Cảnh: từ tảo mộ tháng Chạp đến ngày đưa ông bà

Tết ở vùng Tiên Cảnh (xã Tiên Cảnh cũ, huyện Tiên Phước, nay thuộc xã Thạnh Bình, TP Đà Nẵng) đi theo nếp chung của người Quảng: tháng Chạp tảo mộ, hai mươi ba đưa ông Táo, những ngày cuối năm gói bánh, chiều ba mươi rước ông bà, giao thừa cúng trời đất, ba ngày Tết đi thăm bà con, nhà thờ tộc, rồi làm lễ đưa ông bà. Cái riêng của vùng đồi là mọi việc gắn với vườn: mộ ông bà nằm trên đồi trong vườn, bánh trái lấy từ vườn, khách đến chơi ngồi dưới tán cây.

Bài này kể Tết theo trình tự thời gian, chỉ ra chỗ giống và khác giữa các nhà, để người ngoài về ăn Tết, con dâu con rể mới về quê và người đi xa lâu năm đều theo được.

Ngày giờ cụ thể của từng việc — đưa ông bà mùng mấy, cúng lúc nào — mỗi nhà một lệ. Bài nói nếp phổ biến; muốn làm đúng thì hỏi người lớn trong nhà.

Tháng Chạp: tảo mộ và dọn vườn

Ở xứ Quảng, tảo mộ thường làm trong tháng Chạp, không đợi Thanh minh như nhiều nơi phía Bắc. Con cháu chọn một ngày, mang cuốc, dao phát, chổi lên mộ ông bà, phát cỏ, đắp lại đất, sơn lại bia, thắp hương mời ông bà về ăn Tết. Ở vùng đồi Tiên Cảnh, nhiều mộ nằm trong vườn nhà hoặc trên đồi trồng cây của tộc, nên tảo mộ cũng là dịp đi lại một vòng vườn, xem cây nào sắp có trái.

Tảo mộ thường đi cả nhà, có khi cả tộc. Mộ tổ của tộc làm chung, mộ ông bà gần thì từng nhà làm. Người đi làm xa hay cố về dịp này; ai không về được thì gửi tiền nhờ người ở nhà làm thay. Xong việc, nhiều nhà nấu một mâm cơm cúng ở nhà, mời người giúp ăn chung.

Song song là dọn vườn, dọn nhà: quét mạng nhện, lau bàn thờ, đánh bóng lư đồng, quét vôi tường, sửa lại hàng rào chè tàu. Nhà vườn cắt tỉa cây cảnh, hái lá, dọn lối đi. Ngày Tết ở vùng đồi, cái sân sạch và lối ngõ gọn là thứ khách thấy đầu tiên.

Nhà nào có mai trong vườn thì những ngày giữa tháng Chạp sẽ lặt lá cho mai nở đúng dịp; nhà không có thì mua cành mai, chậu cúc ở chợ Tết.

Lịch việc Tết thường gặp

Bảng khái quát nếp chung; mỗi nhà có thể làm sớm muộn khác, nhất là ngày đưa ông bà.

Nếu bạn là khách hay con dâu, con rể mới, cứ hỏi trước "nhà mình đưa ông bà ngày nào" — câu hỏi này người lớn rất vui được trả lời.

Bếp Tết của nhà vườn

Bánh tét. Gói bằng lá chuối, nhân đậu xanh, thịt mỡ hoặc nhân chuối, nấu trong nồi lớn suốt đêm. Lá chuối, lạt buộc lấy từ vườn; nhiều nhà vẫn tự gói vì đó là việc cả nhà làm chung.

Bánh tổ. Loại bánh nếp đường của xứ Quảng, đổ trong khuôn tròn lót lá, hấp lâu, để được nhiều ngày, ăn dần hoặc chiên. Bánh tổ thường đặt lên bàn thờ trong dịp Tết.

Bánh thuẫn, bánh nổ, mứt gừng, mứt bí. Bánh khô để mời khách, làm từ bột, trứng, đường hoặc nếp rang. Ngày nay nhiều nhà mua ở chợ, nhưng các bà vẫn thích làm một mẻ cho có mùi Tết trong bếp.

Thịt heo, gà vườn, dưa món. Món mặn cho mâm cúng và mâm cơm Tết: thịt heo luộc, gà luộc, thịt kho, dưa món ăn kèm cho đỡ ngán. Món cụ thể tuỳ nhà, không có thực đơn chung.

Trái cây vườn. Mâm quả ngày Tết của nhà vườn hay có chuối, bưởi, trái cây có sẵn. Mùa trái của vùng đồi không rơi vào Tết, nên trái mua ở chợ vẫn chiếm phần nhiều.

Ba ngày Tết: thăm nhà, thăm tộc, thăm vườn

Sáng mùng Một, con cháu chúc Tết ông bà, cha mẹ trước, rồi mới đi nhà khác. Nhiều tộc ở vùng Tiên Cảnh có lệ con cháu ra nhà thờ tộc thắp hương trong những ngày đầu năm. Đây là dịp gặp nhau của cả họ, nhất là những người đi làm xa chỉ về được vài ngày.

Khách đến nhà ngày Tết thường được mời nước chè, bánh mứt, rượu nhà nấu; ngồi nói chuyện mùa màng, con cái học hành. Ở vùng vườn đồi, khách hay được chủ nhà dẫn đi một vòng vườn, xem cây tiêu, cây bòn bon, cây mít. Người Quảng ít câu nệ chuyện "xông đất" cầu kỳ, nhưng nhiều nhà vẫn để ý người đến đầu tiên trong năm; nếu không chắc, hãy hẹn trước khi đến nhà ai sáng mùng Một.

Từ mùng Ba, mùng Bốn, sau lễ đưa ông bà, nhiều nhà bắt đầu ra vườn, tỉa cành, bón phân, chuẩn bị mùa mới. Người đi làm xa gói ghém đồ quê — bánh tét, tiêu, chuối, rượu — chuẩn bị quay lại thành phố.

Tết của người đi xa về quê

Phần đông thanh niên các thôn vùng Tiên Cảnh, Tiên An, Tiên Lộc, Tiên Lập cũ đi học, đi làm ở Tam Kỳ, Đà Nẵng, TP.HCM, các khu công nghiệp. Tết là dịp hiếm để cả nhà đủ mặt. Những ngày cuối tháng Chạp, đường về Tiên Phước đông xe hơn hẳn ngày thường.

Người đi xa về thường đảm nhận những việc "nặng": sửa mái nhà, thay bóng đèn, lo tiền tảo mộ, góp tiền làm đường xóm. Nhiều tộc tổ chức họp tộc ngày mùng Hai, mùng Ba để tận dụng lúc con cháu đông, bàn chuyện sửa nhà thờ, khen thưởng con cháu học giỏi.

Với người ở lại, Tết cũng là lúc nhìn rõ sự thay đổi của làng: nhà ít người ở, vườn cần người chăm, các cụ già hơn mỗi năm. Câu chuyện "ai về giữ vườn" là chủ đề quen của nhiều bữa cơm Tết ở quê trung du.

Một điều thực tế: từ 7/2025, nhiều giấy tờ phải cập nhật địa chỉ mới theo xã Thạnh Bình, TP Đà Nẵng. Người đi xa hay tranh thủ dịp Tết về làm giấy tờ; nên hỏi trước lịch làm việc của bộ phận một cửa xã những ngày giáp Tết và sau Tết, vì có thời gian nghỉ.

Mâm cúng rước ông bà và tất niên

Chiều cuối năm, các nhà dọn mâm cúng rước ông bà. Mâm cúng của nhà vườn xứ Quảng thường gồm cơm, canh, thịt heo luộc hoặc kho, gà luộc, món xào, dưa món, bánh tét, bánh tổ, trái cây, trầu cau, rượu. Có nhà làm nhiều món, có nhà vài món tuỳ điều kiện; cái chính là đủ mặt con cháu đứng sau người chủ lễ.

Ở nhiều nhà, mâm cúng rước ông bà cũng là mâm tất niên: cúng xong cả nhà ngồi ăn, nói chuyện một năm làm ăn, bàn việc năm tới. Nhà nào có người trong tộc ở gần thì mời sang ăn chung; người đi làm xa về muộn thường được để phần.

Đêm giao thừa, mâm cúng ngoài sân đơn giản hơn: hương, hoa, trái cây, bánh, trà, rượu. Nhà vườn đặt mâm ở giữa sân, dưới trời. Ở vùng đồi xa phố, giao thừa yên tĩnh, nghe được tiếng trống từ các xóm, tiếng chó sủa, có năm có pháo hoa của thành phố tổ chức ở nơi xa.

Một điều người ngoài hay thắc mắc: vì sao mâm cúng nhà này khác nhà kia. Câu trả lời đơn giản là mâm cúng theo lệ của từng gia đình, từng tộc, và theo vườn nhà có gì. Không có "chuẩn" chung để so ai đúng ai sai.

Ăn Tết ở quê bạn bè: vài điều khách nên biết

Nếu bạn được bạn bè rủ về Tiên Cảnh ăn Tết, những điều dưới đây giúp bạn đỡ lúng túng.

• Mang quà nhỏ, thiết thực: bánh mứt, trà, trái cây; không cần đắt.
• Khi vào nhà, chào người lớn tuổi nhất trước; thắp hương bàn thờ nếu chủ nhà mời.
• Ăn cơm Tết, chờ người lớn cầm đũa trước; người Quảng hay mời rượu, bạn có thể nhận lời nhấp môi và nói rõ nếu không uống được, không ai trách.
• Đi vườn thì mang dép bám, không tự hái trái, bẻ cành khi chủ nhà chưa mời.
• Không bàn chuyện xui xẻo, bệnh tật, cãi vã trong những ngày đầu năm; đây là nếp kiêng chung của nhiều vùng Việt.
• Lì xì cho trẻ con trong nhà người quen là phép lịch sự, số tiền tượng trưng.
• Nếu được mời ra nhà thờ tộc thắp hương, đi theo người nhà, đứng sau con cháu trong tộc, làm theo hướng dẫn.
• Đường đồi sau Tết có thể trơn nếu mưa; đi xe máy chậm, nhất là buổi tối sau tiệc.

Tết vùng đồi hôm nay

So với vài chục năm trước, Tết ở Tiên Cảnh đã đổi nhiều: điện đường về tận thôn, nhà mới xây nhiều, bánh mứt mua sẵn, chợ Tết bày hàng như ở phố. Nhưng nhiều thứ vẫn còn: tảo mộ tháng Chạp, nồi bánh tét đêm cuối năm, mâm cúng rước ông bà, buổi họp tộc đầu năm. Những nếp ấy giữ được vì gắn với gia đình và tộc họ, không phụ thuộc vào ai tổ chức.

Với khách du lịch, Tết không phải lúc lý tưởng để đi thăm làng: nhiều nhà bận việc nhà, một số dịch vụ nghỉ. Nếu muốn xem không khí Tết quê, nên đi theo lời mời của bạn bè người địa phương, hoặc chọn những ngày sau mùng Năm, khi nhịp sống đã trở lại mà không khí Tết vẫn còn. Còn nếu muốn xem làng cổ, vườn đồi cho thong thả, tháng Giêng, tháng Hai âm lịch là lúc trời còn mát, cây cối xanh sau mưa.

Tết ở vùng đồi cũng có một điểm cần lưu ý về thời tiết: những năm Tết đến sớm, xứ Quảng có thể còn mưa phùn, lạnh ẩm cuối mùa. Người về quê nên mang áo ấm, áo mưa, và đi đường đồi cẩn thận vào sáng sớm có sương.

Câu hỏi thường gặp

Người Quảng tảo mộ vào tháng nào?

Phần lớn người Quảng tảo mộ trong tháng Chạp âm lịch, trước Tết, để sửa sang mộ phần và mời ông bà về ăn Tết. Ngày cụ thể do từng gia đình, từng tộc chọn, thường cuối tuần để con cháu đi làm xa về được.

Ngày đưa ông bà ở vùng Tiên Cảnh là mùng mấy?

Không có ngày chung cho mọi nhà. Nhiều nhà đưa ông bà ngày mùng Ba, có nhà mùng Bốn hoặc ngày khác theo lệ gia đình. Hỏi người lớn trong nhà là cách chắc nhất.

Bánh tổ là bánh gì?

Bánh tổ là bánh nếp đường của xứ Quảng, đổ khuôn tròn lót lá, hấp lâu nên để được nhiều ngày. Bánh thường đặt bàn thờ dịp Tết, sau đó cắt lát ăn hoặc chiên. Bánh tổ có ở nhiều vùng Quảng Nam, không riêng Tiên Cảnh.

Về quê bạn ăn Tết nên mang quà gì?

Quà nhỏ và thiết thực là hợp: trà, bánh mứt, trái cây, đặc sản nơi bạn ở. Người làng quý tấm lòng hơn giá trị. Nếu chủ nhà có người già, một món ăn mềm hoặc đồ dùng ấm áp cũng được quý.

Dịp Tết có làm được giấy tờ ở xã Thạnh Bình không?

Bộ phận một cửa của xã nghỉ theo lịch nghỉ Tết của cơ quan nhà nước. Những ngày giáp Tết và ngay sau Tết thường đông. Nên hỏi lịch làm việc trước và chuẩn bị đủ hồ sơ để khỏi phải đi lại nhiều lần.

Khách du lịch có nên đến làng cổ Lộc Yên vào ba ngày Tết không?

Có thể, nhưng nhiều nhà bận việc gia đình, một số dịch vụ nghỉ. Nếu muốn tham quan thoải mái, nên chọn sau mùng Năm. Khi đến ngày Tết, hãy chào hỏi lịch sự, không bước vào nhà khi chủ chưa mời.