Keo là cây rừng trồng phổ biến nhất trên các đồi quanh vùng Tiên Cảnh và cả vùng Tiên Phước cũ (nay gồm xã Thạnh Bình và các xã lân cận của Đà Nẵng). Người dân trồng keo vì cây lớn nhanh, dễ trồng trên đất đồi nghèo, sau vài năm có thể khai thác bán gỗ làm dăm, làm nguyên liệu, cho một khoản tiền theo chu kỳ. Đi kèm là những mặt trái: đất dốc trơ trụi sau mỗi lần khai thác, dễ xói mòn, sạt lở, và nguy cơ cháy rừng mùa khô.
Bài này không khuyên trồng hay không trồng keo, không nêu giá gỗ. Mục đích là giải thích vì sao keo phủ kín nhiều đồi, chu kỳ một khu rừng keo diễn ra thế nào, và những vấn đề đất dốc mà người trồng, người làm quy hoạch và khách đi qua cùng nên hiểu.
Trên đường về Tiên Cảnh, những đồi keo xanh đều tăm tắp xen với những sườn đồi vừa khai thác trơ đất đỏ là cảnh khách sẽ gặp nhiều nhất. Hiểu nó cũng là hiểu một phần đời sống kinh tế vùng đồi.
Vì sao keo phủ nhiều đồi
Keo, phổ biến là keo lá tràm, keo tai tượng và keo lai, là nhóm cây gỗ mọc nhanh được đưa vào trồng rộng rãi ở miền Trung từ nhiều năm nay. Cây chịu được đất nghèo, đất đồi bạc màu, rễ có nốt sần cố định đạm giúp cải thiện đất phần nào. Cây con rẻ, dễ trồng, ít phải chăm sau vài năm đầu.
Với hộ gia đình vùng đồi, keo giải quyết một bài toán: đất đồi xa nhà, không đủ nước để trồng cây ăn quả, không tiện chăm hằng ngày. Trồng keo thì chỉ cần làm cỏ những năm đầu, rồi chờ. Đến kỳ khai thác, gỗ được bán cho thương lái hoặc nhà máy dăm, mang lại khoản tiền lớn một lần.
Ở nhiều địa phương miền Trung, chương trình giao đất, giao rừng cho hộ gia đình đi kèm việc khuyến khích trồng rừng sản xuất, và keo trở thành lựa chọn phổ biến. Vì vậy, đồi keo trở thành cảnh quen thuộc ở vùng Tiên Phước.
Một chu kỳ rừng keo
Bảng mô tả chung các giai đoạn của một khu rừng keo trồng để bán gỗ nhỏ, gỗ dăm. Thời gian cụ thể tuỳ giống, đất, mục đích (gỗ dăm hay gỗ lớn) và quyết định của chủ rừng; trang không đưa số năm cố định.
| Giai đoạn | Việc chính | Rủi ro, lưu ý |
|---|---|---|
| Chuẩn bị đất | Dọn thực bì, đào hố theo đường đồng mức | Đốt thực bì dễ gây cháy lan; đất trống dễ xói |
| Trồng mới | Trồng cây con đầu mùa mưa, trồng dặm cây chết | Mưa lớn trôi cây, trôi đất |
| Chăm sóc mấy năm đầu | Làm cỏ, phát dây leo, bón phân nếu có | Cỏ tranh cạnh tranh, cháy mùa khô |
| Khép tán, chờ | Ít việc, tỉa cành nếu trồng gỗ lớn | Bão làm đổ, gãy; sâu bệnh |
| Khai thác | Chặt, cắt khúc, vận chuyển ra đường | Đường vận xuất làm sạt đất; đất trơ trụi |
| Sau khai thác | Trồng lại hoặc để tái sinh chồi | Khoảng trống không che phủ, dễ xói nhất |
Khai thác ngắn kỳ cho tiền nhanh nhưng gỗ nhỏ, giá trị thấp; kéo dài chu kỳ để lấy gỗ lớn thì giá trị cao hơn nhưng chủ rừng phải chờ lâu và chịu rủi ro bão, cháy lâu hơn. Đó là lựa chọn của từng hộ.
Đất dốc sau khai thác: thời điểm dễ tổn thương nhất
Sau khi một đồi keo được khai thác trắng, sườn đồi trơ đất đỏ, rễ cây cũ mục dần, lớp lá phủ bị cày xới bởi việc kéo gỗ. Nếu mùa mưa đến trước khi cây mới kịp phủ, nước mưa chảy tràn cuốn lớp đất mặt, tạo rãnh xói, đưa bùn đất xuống suối, xuống ruộng phía dưới. Ở chỗ dốc, nguy cơ sạt lở tăng.
Đường vận xuất gỗ mở tạm trên sườn đồi cũng là chỗ dễ xói, sạt. Xe chở keo chạy trên đường làng, đường liên xã làm hư mặt đường, bụi đất mùa khô, lầy lội mùa mưa. Đây là chuyện nhiều vùng trồng keo ở miền Trung đều gặp.
Mỗi chu kỳ khai thác lấy đi một phần dinh dưỡng của đất. Trồng keo liên tục nhiều chu kỳ trên cùng một mảnh đất, không bổ sung, đất có thể nghèo đi. Một số nghiên cứu và khuyến cáo lâm nghiệp đề xuất giữ lại cành lá sau khai thác thay vì đốt, trồng theo đường đồng mức, giữ băng cây tự nhiên ven suối.
Những cách làm giúp giữ đất
Không đốt thực bì. Giữ lại cành lá, xếp theo đường đồng mức thay vì đốt. Vừa giảm nguy cơ cháy, vừa giữ ẩm, hạn chế xói, trả lại dinh dưỡng cho đất.
Trồng theo đường đồng mức. Hố trồng xếp theo đường ngang sườn đồi, tạo thành những "bậc" nhỏ giữ nước, giữ đất.
Giữ băng cây ven suối. Không trồng, không khai thác sát mép suối; để lại một dải cây tự nhiên giữ bờ, lọc bùn đất.
Khai thác cuốn chiếu. Không khai thác trắng cả quả đồi cùng lúc; chia lô khai thác theo năm để luôn có phần được che phủ.
Trồng lại sớm. Trồng mới ngay đầu mùa mưa sau khai thác, hạn chế thời gian đất trống.
Kéo dài chu kỳ. Trồng rừng gỗ lớn, chu kỳ dài hơn, giảm số lần đất bị xáo trộn. Gỗ lớn cũng thường có giá trị cao hơn, dù chủ rừng phải chờ lâu hơn.
Trồng xen cây bản địa. Ở ranh lô, ven suối, chỗ quá dốc, trồng hoặc giữ lại cây bản địa. Những dải cây ấy giữ đất, làm nơi trú cho chim, côn trùng có ích, và làm cảnh quan đỡ đơn điệu.
Cháy rừng trồng mùa khô
Mùa khô ở xứ Quảng nắng nóng, có những đợt gió tây khô. Lá keo rụng dày dưới tán, cỏ tranh khô ở rừng non là vật liệu dễ cháy. Nguyên nhân cháy thường gặp là đốt thực bì, đốt rác, đốt nương không kiểm soát, tàn thuốc, lửa nấu nướng. Một đám cháy nhỏ gặp gió có thể lan sang cả quả đồi, cháy cả rừng của nhiều nhà.
Chính quyền địa phương miền Trung thường ban hành cảnh báo cấp dự báo cháy rừng trong mùa khô, cấm đốt trong những thời điểm nguy cơ cao. Người dân tổ chức canh gác, làm đường băng cản lửa. Trồng keo xen băng cây chống cháy ít bắt lửa cũng là cách được khuyến khích ở một số nơi.
Với khách đi qua vùng đồi: không hút thuốc, không đốt lửa khi đi qua rừng keo mùa khô; không vứt chai thuỷ tinh (có thể hội tụ ánh nắng); thấy khói bất thường, báo người dân hoặc chính quyền ngay.
Hướng tới rừng gỗ lớn và chứng chỉ rừng
Những năm gần đây, ngành lâm nghiệp khuyến khích chuyển từ trồng keo khai thác ngắn kỳ sang trồng rừng gỗ lớn, chu kỳ dài hơn, để nâng giá trị gỗ và giảm tác động lên đất. Gỗ lớn dùng làm đồ gỗ, ván, có giá trị cao hơn gỗ dăm.
Một số địa phương miền Trung có các nhóm hộ, hợp tác xã tham gia chương trình chứng chỉ quản lý rừng bền vững (như chứng chỉ FSC). Rừng có chứng chỉ phải tuân thủ các yêu cầu về bảo vệ đất, nước, đa dạng sinh học, quyền lợi người lao động, đổi lại gỗ bán được giá tốt hơn ở một số thị trường. Trang không có thông tin cụ thể về rừng có chứng chỉ trên địa bàn xã Thạnh Bình.
Việc chuyển sang gỗ lớn không dễ với hộ nghèo, vì phải chờ lâu, cần vốn. Các chương trình hỗ trợ, liên kết với doanh nghiệp, hợp tác xã là yếu tố quan trọng. Danh bạ doanh nghiệp của trang có một số doanh nghiệp ngành lâm nghiệp, gỗ trên địa bàn xã để tham khảo.
Keo và cảnh quan du lịch
Với một vùng muốn làm du lịch dựa trên cảnh quan như xã Thạnh Bình, rừng keo là bài toán hai mặt. Đồi keo xanh đều tạo cảnh đẹp từ xa; nhưng sườn đồi vừa khai thác trơ đất đỏ, đường làng hư vì xe chở gỗ, suối đục vì bùn đất thì làm giảm sức hấp dẫn.
Ở những khu vực gần danh thắng, gần làng cổ, việc giữ cây bản địa, giữ băng cây ven suối, hạn chế khai thác trắng sát điểm tham quan có ý nghĩa lớn. Đây là chuyện của quy hoạch, của sự đồng thuận giữa người trồng rừng và chính quyền, cần cân bằng sinh kế với cảnh quan.
Khách đi qua nên hiểu rằng đồi keo là sinh kế của nhiều gia đình. Không nên phán xét người trồng keo; điều có thể làm là ủng hộ những cách làm bền vững hơn, mua sản phẩm từ những nơi giữ cảnh quan tốt.
Một khu rừng keo nhìn từ người trong nhà
Ví dụ giả định: một hộ ở vùng Tiên Cảnh cũ có vài sào đồi trồng keo. Mấy năm đầu, cả nhà lên đồi làm cỏ, phát dây leo mỗi mùa. Sau đó, đồi keo gần như tự lớn; thỉnh thoảng lên kiểm tra, nhất là sau bão. Đến khi gỗ đủ tuổi, gia đình liên hệ thương lái, thoả thuận giá, thuê người khai thác. Khoản tiền bán keo có thể dùng sửa nhà, cho con đi học, trả nợ.
Sau khai thác, gia đình cân nhắc trồng lại keo, hay thử cây khác, hay kéo dài chu kỳ lần sau để lấy gỗ lớn. Quyết định phụ thuộc vốn, sức lao động, giá cả, và cả lời khuyên của cán bộ lâm nghiệp. Không có lựa chọn nào đúng cho mọi nhà.
Hiểu như vậy để thấy rừng keo không phải chuyện "tốt" hay "xấu" đơn thuần, mà là một phần của chiến lược sinh sống của hộ gia đình vùng đồi, với những đánh đổi cần quản lý khéo.
Người đi đường và xe chở keo
Mùa khai thác, trên những con đường về vùng Tiên Cảnh, khách dễ gặp xe tải chở keo. Xe nặng, chạy trên đường đồi quanh co, có đoạn hẹp, dốc. Người đi xe máy nên giữ khoảng cách, không vượt ở khúc cua, không chạy sát phía sau vì gỗ có thể rơi, bùn đất có thể văng.
Ở đoạn đường gần bãi tập kết gỗ, mặt đường thường bám bùn đất, trơn khi mưa, bụi khi nắng. Đi chậm, quan sát. Nếu gặp xe đang quay đầu, đang bốc gỗ, dừng lại chờ thay vì cố len qua.
Đây cũng là một mặt của đời sống kinh tế vùng đồi mà khách nên hiểu và kiên nhẫn. Những chuyến xe ấy mang thu nhập về cho nhiều gia đình trong vùng.
Với người lái ô tô lần đầu về vùng đồi, nên tránh đi vào giờ cao điểm vận chuyển gỗ nếu có thể, thường là sáng sớm và chiều; hỏi người dân giờ nào đường vắng. Khi tránh xe trên đường hẹp, dừng hẳn ở chỗ lề rộng, bật đèn báo để tài xế xe tải biết.
Câu hỏi thường gặp
Keo trồng bao lâu thì khai thác?
Tuỳ mục đích: keo trồng lấy gỗ dăm thường được khai thác sau một số năm ngắn; trồng lấy gỗ lớn thì chu kỳ dài hơn nhiều. Thời gian cụ thể tuỳ giống, đất và quyết định của chủ rừng. Hỏi cán bộ lâm nghiệp địa phương để có thông tin phù hợp.
Trồng keo có làm đất xấu đi không?
Keo có khả năng cố định đạm, giúp đất phần nào. Nhưng trồng liên tục nhiều chu kỳ, đốt thực bì, khai thác trắng trên đất dốc có thể làm đất bị xói, nghèo dinh dưỡng. Cách làm quyết định nhiều hơn bản thân cây keo.
Có được đốt thực bì trước khi trồng keo không?
Việc đốt thực bì chịu quy định về phòng cháy chữa cháy rừng, nhất là mùa khô; nhiều nơi cấm hoặc hạn chế trong thời kỳ nguy cơ cháy cao. Khuyến cáo chung là không đốt, giữ cành lá xếp theo đường đồng mức. Hỏi chính quyền địa phương về quy định hiện hành.
Đi qua rừng keo mùa khô cần lưu ý gì?
Không hút thuốc, không đốt lửa, không vứt chai lọ. Không đi vào rừng khi có cảnh báo cháy rừng cấp cao. Thấy khói, lửa bất thường, báo ngay cho người dân hoặc chính quyền. Đường rừng có xe chở gỗ, đi chậm, nhường đường.
Có doanh nghiệp lâm nghiệp nào trên địa bàn xã Thạnh Bình?
Theo danh bạ doanh nghiệp của trang, trên địa bàn xã có một số doanh nghiệp liên quan lâm nghiệp, gỗ, nông sản. Trang không đánh giá hay giới thiệu doanh nghiệp cụ thể; có thể tra trong danh bạ để biết tên, ngành đăng ký.