Nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng nằm ở thôn Tiên Cảnh, xã Thạnh Bình, thành phố Đà Nẵng (trước là làng Thạnh Bình, xã Tiên Cảnh, huyện Tiên Phước, Quảng Nam), bên Quốc lộ 40B. Nhà chính do thân sinh của cụ dựng năm 1869, được công nhận di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1990. Dự án phát huy giá trị di tích, tổng mức gần 56,6 tỉ đồng, khánh thành ngày 29/9/2026 dịp 150 năm ngày sinh cụ.
Bài này kể lịch sử của chính khu di tích: từ một ngôi nhà vườn của gia đình nông dân có học, qua thời kỳ được gìn giữ và xếp hạng, đến đợt tu bổ, mở rộng lớn nhất năm 2026. Phần hướng dẫn tham quan chi tiết, lịch trình ghép với làng cổ Lộc Yên nằm ở các mục khác của trang.
Ngôi nhà ra đời trong làng Thạnh Bình
Theo báo chí đưa tin về di tích, ngôi nhà chính được dựng năm 1869. Đó là thời điểm vùng trung du Tiên Phước đã có lịch sử khai khẩn vài trăm năm, các làng như Thạnh Bình, Lộc Yên đã định hình với nhà gỗ, vườn rộng, ruộng dưới thung. Kiểu nhà phổ biến của những gia đình khá giả là nhà gỗ khung bền, mái ngói, đặt giữa khu vườn có bờ đá bao quanh.
Gỗ làm nhà ở vùng này thường lấy từ vườn và rừng quanh làng, trong đó gỗ mít được ưa chuộng vì bền và ít mối. Thợ dựng nhà là thợ mộc xứ Quảng, những người có truyền thống làm nhà rường và chạm khắc. Ngôi nhà của gia đình cụ Huỳnh thuộc dòng nhà ấy, đơn giản hơn những công trình quan lại ở kinh thành nhưng chắc chắn và hợp với khí hậu mưa nhiều của vùng đồi.
Bảy năm sau khi nhà được dựng, cụ Huỳnh ra đời ở đây. Những năm thơ ấu, học chữ và chuẩn bị đi thi của cụ gắn với khu nhà vườn này. Đó là lý do khi nói về di tích, các tài liệu đều nhấn mạnh rằng đây không phải công trình xây sau để tưởng niệm, mà là chính nơi cụ đã sống.
Được gìn giữ và xếp hạng
Sau khi cụ mất năm 1947, ngôi nhà tiếp tục do gia đình và dòng họ trông nom. Qua những năm chiến tranh, vùng Tiên Phước chịu nhiều tàn phá; việc một ngôi nhà gỗ trăm năm còn đứng được là nhờ công sức giữ gìn của người ở lại. Chi tiết từng đợt sửa chữa trong giai đoạn này ít được ghi chép công khai, nên ở đây không nêu.
Năm 1990, nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia. Từ đó khu nhà có cơ quan văn hoá quản lý, có hồ sơ di tích, có các đợt trưng bày tư liệu, hình ảnh và kỷ vật của cụ. Nhà lưu niệm trở thành nơi đón các đoàn học sinh, cán bộ, khách trong và ngoài nước; báo chí năm 2025 cho biết mỗi năm có hàng nghìn lượt khách, trong đó có khách nước ngoài.
Cùng với làng cổ Lộc Yên (xếp hạng năm 2019), đây là một trong hai di tích quốc gia của xã Thạnh Bình hiện nay, và cả hai cùng nằm trên phần đất xã Tiên Cảnh cũ. Điều này làm Tiên Cảnh trở thành vùng có mật độ di tích quốc gia cao bất thường so với một xã trung du.
Dự án 2025–2026: làm những gì
Khởi công và khánh thành. Theo báo chí, gói thầu phát huy giá trị di tích khởi công tháng 6/2025, trong bối cảnh Quảng Nam đang nhập vào Đà Nẵng. Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng tổ chức lễ khánh thành ngày 29/9/2026, gắn với kỷ niệm 150 năm ngày sinh cụ. Có thời điểm báo chí phản ánh một số hạng mục hạ tầng chậm tiến độ, sau đó dự án vẫn hoàn thành để khánh thành đúng dịp.
Khu di tích gốc. Giữ nguyên các yếu tố gốc; tu bổ nhà chính; phục dựng nhà ngang và nhà cầu; cải tạo sân vườn, lối đi, khu mộ thân sinh cụ Huỳnh, cổng ngõ; tu bổ kè đá; lắp chiếu sáng, hệ thống tưới và phòng chống mối mọt.
Đường vào. Làm tuyến đường chính dài khoảng một cây số và một đoạn đường huyện phía nam, có vỉa hè, thoát nước, chiếu sáng và cổng vào — giải quyết chuyện đường vào hẹp mà khách đoàn hay gặp trước đây.
Khu phát huy giá trị. Trên khu đất khoảng 17.500 m² thuộc quy hoạch chung hơn 34.000 m², làm bãi đỗ xe, nhà vệ sinh, công viên cây xanh, khu trồng cây lưu niệm, cây ăn quả, đồi chè và một mương nước cảnh quan có ba cầu đi bộ.
Vốn. Tổng mức đầu tư gần 56,6 tỉ đồng, từ ngân sách trung ương và thành phố. Con số này lấy theo báo chí đưa tin lễ khánh thành.
Cái gì là gốc, cái gì là mới
Với người đến thăm sau năm 2026, điều quan trọng là phân biệt được phần gốc và phần mới làm, để hiểu đúng giá trị di tích. Phần gốc là nhà chính, khu mộ thân sinh, kè đá và cấu trúc khu vườn; dự án tuyên bố giữ nguyên các yếu tố gốc khi tu bổ. Phần phục dựng là nhà ngang và nhà cầu, dựng lại theo hình dáng mà khuôn viên nhà vườn của gia đình từng có. Phần mới hoàn toàn là bãi xe, công viên, mương nước cảnh quan, đồi chè và hạ tầng đường.
Cách nhận biết khi đứng tại chỗ: gỗ cũ có màu sẫm, vân gỗ mòn, các mộng ghép có dấu thời gian; gỗ phục dựng sáng màu hơn, bề mặt đều hơn. Kè đá cũ có rêu và đá tròn cạnh vì phong hoá; đá mới xếp thì sắc cạnh. Đây không phải chuyện "thật – giả": phục dựng theo hồ sơ là cách làm phổ biến trong bảo tồn di tích, miễn là được ghi rõ.
Tranh luận về mức độ can thiệp vào di tích luôn có. Một bên muốn giữ nguyên trạng tối đa, một bên muốn tạo không gian đón khách tiện nghi hơn. Dự án ở Tiên Cảnh chọn cách tách hai vùng: vùng di tích gốc giữ nhỏ và nguyên, vùng phát huy giá trị đặt ra phía ngoài. Khách đến có thể tự đánh giá cách làm này hiệu quả tới đâu.
Nhà lưu niệm trong đời sống làng
Dù là di tích quốc gia, nhà lưu niệm không tách rời làng. Xung quanh vẫn là nhà dân, vườn tiêu, vườn cau. Người làng vẫn đi qua con đường trước cổng mỗi ngày, trẻ con vẫn chơi ở các bãi đất gần đó. Những dịp lễ lớn, các đoàn khách đến đông, làng trở nên nhộn nhịp hơn hẳn; ngày thường, khu nhà yên tĩnh, chỉ có nhân viên quản lý và lác đác vài khách.
Hội làng Lộc Yên – Thạnh Bình những năm gần đây gắn với nhà lưu niệm: năm 2026, triển lãm ảnh về thân thế, sự nghiệp cụ Huỳnh được trưng bày tại đây từ cuối tháng 8 đến đầu tháng 10. Đó là cách để hai di tích quốc gia của vùng nối với nhau trong một sự kiện chung, thay vì đứng riêng lẻ.
Với người làm du lịch cộng đồng ở Tiên Cảnh, nhà lưu niệm là điểm dừng đầu tiên trong hầu hết hành trình. Khách nghe chuyện về cụ Huỳnh rồi đi bộ qua ngõ đá sang Lộc Yên, nhờ vậy hiểu được cả bối cảnh làng quê đã nuôi dưỡng một danh nhân.
Người làng cũng là những người giữ di tích theo cách không ai giao việc: báo cho người quản lý khi thấy cây đổ trong mùa bão, nhắc khách đỗ xe đúng chỗ, kể cho khách lạc đường biết lối vào. Một di tích nằm giữa làng chỉ được giữ tốt khi người làng thấy nó là của mình, chứ không chỉ là công trình của nhà nước đặt ở đó.
Những lưu ý khi đến thăm khu di tích
Các nguyên tắc dưới đây áp dụng cho mọi khách, đặc biệt là đoàn học sinh và đoàn đông người:
- Hỏi trước giờ mở cửa và quy định đón đoàn qua kênh thông tin chính thức của xã hoặc cơ quan văn hoá thành phố; giờ có thể thay đổi theo mùa và theo đợt tu bổ.
- Ăn mặc lịch sự, giữ yên lặng trong nhà chính và khu mộ thân sinh của cụ.
- Không chạm, không tựa vào cột, vách gỗ cũ; mồ hôi, dầu tay và lực tì làm hỏng bề mặt gỗ trăm năm.
- Chụp ảnh theo hướng dẫn của người quản lý; một số khu vực có thể hạn chế đèn flash để bảo vệ hiện vật.
- Không mang đồ ăn vào khu nhà chính; rác mang ra đúng chỗ, đặc biệt trong mùa đông khách.
- Đi xe tới bãi đỗ, không dừng đỗ chắn đường làng; đường quanh đó vẫn là lối đi lại hằng ngày của người dân.
Những điều này nghe đơn giản nhưng là chỗ khác nhau giữa một di tích được giữ lâu dài và một di tích xuống cấp nhanh vì lượng khách tăng.
Các mốc của khu di tích: bảng tóm tắt
Bảng dưới gom các mốc về chính ngôi nhà và khu di tích, tách khỏi tiểu sử của cụ Huỳnh để dễ theo dõi:
| Thời điểm | Sự kiện | Ghi chú |
|---|---|---|
| 1869 | Thân sinh cụ dựng nhà chính ở làng Thạnh Bình | Theo báo chí đưa tin về di tích |
| 1876 | Cụ Huỳnh Thúc Kháng sinh ra tại ngôi nhà này | Ngày 1/10/1876 |
| 1947 | Cụ mất ở Quảng Ngãi; nhà tiếp tục do gia đình, dòng họ trông nom | Mộ cụ ở Quảng Ngãi, không ở Tiên Cảnh |
| 1990 | Công nhận di tích lịch sử cấp quốc gia | Theo báo chí năm 2026 |
| 6/2025 | Khởi công gói thầu phát huy giá trị di tích | Khi Quảng Nam chuẩn bị nhập vào Đà Nẵng |
| 1/7/2025 | Địa chỉ đổi thành thôn Tiên Cảnh, xã Thạnh Bình, TP Đà Nẵng | Theo sắp xếp đơn vị hành chính |
| 29/9/2026 | Khánh thành dự án, dịp 150 năm ngày sinh cụ | Tổng mức gần 56,6 tỉ đồng |
Giữa năm 1947 và 1990 là khoảng thời gian dài mà tư liệu công khai ít nhắc. Đó là giai đoạn chiến tranh và những năm khó khăn sau chiến tranh; việc ngôi nhà gỗ vẫn còn tới khi được xếp hạng là điều đáng ghi nhận. Người muốn nghiên cứu giai đoạn này nên tìm đến hồ sơ lý lịch di tích và lời kể của dòng họ.
Một chi tiết nhỏ nhưng đáng lưu ý: từ năm 2025, hồ sơ di tích chuyển từ tỉnh Quảng Nam sang thành phố Đà Nẵng quản lý. Các tài liệu, biển chỉ dẫn in trước thời điểm này vẫn ghi tên tỉnh cũ; đó không phải sai sót mà là dấu vết của một giai đoạn hành chính đã qua.
Câu hỏi thường gặp
Nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng được xếp hạng di tích năm nào?
Nhà lưu niệm được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1990, theo báo chí đưa tin về lễ khánh thành dự án năm 2026. Đây là một trong hai di tích quốc gia trên địa bàn xã Thạnh Bình hiện nay, cùng làng cổ Lộc Yên.
Nhà lưu niệm nay có địa chỉ thế nào?
Báo chí ghi địa chỉ là thôn Tiên Cảnh, xã Thạnh Bình, thành phố Đà Nẵng, bên Quốc lộ 40B. Địa chỉ cũ là làng Thạnh Bình, xã Tiên Cảnh, huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam.
Ngôi nhà có phải nhà gốc từ thời cụ Huỳnh không?
Nhà chính là nhà gốc do thân sinh cụ dựng năm 1869 và đã được tu bổ nhiều lần. Trong dự án 2026, nhà ngang và nhà cầu được phục dựng, còn bãi xe, công viên, mương cảnh quan là hạng mục mới thuộc khu phát huy giá trị.
Dự án tu bổ nhà lưu niệm tốn bao nhiêu tiền?
Theo báo chí đưa tin lễ khánh thành ngày 29/9/2026, tổng mức đầu tư gần 56,6 tỉ đồng từ ngân sách trung ương và thành phố Đà Nẵng, gồm cả phần tu bổ di tích gốc, đường vào và khu phát huy giá trị.
Có thể kết hợp thăm nhà lưu niệm với nơi nào gần đó?
Gần nhất là làng cổ Lộc Yên, nối với khu nhà lưu niệm bằng tuyến tham quan qua ngõ đá Xóm Bàu – Thạnh Bình. Xa hơn trong xã Thạnh Bình có Hang Dơi và bãi đá Lò Thung, phù hợp cho lịch trình cả ngày.