Người Tiên Cảnh nhắc chuyện học bằng niềm tự hào có cơ sở: cụ Huỳnh Thúc Kháng, sinh năm 1876 tại làng Thạnh Bình (xã Tiên Cảnh cũ), đỗ Giải nguyên khoa thi Hương năm 1900 và Hội nguyên khoa thi Hội năm 1904, rồi không ra làm quan mà theo phong trào Duy Tân, chủ trương mở trường, khai dân trí. Nếp ấy nay hiện ra ở những quỹ khuyến học của tộc họ, của thôn, ở những buổi khen thưởng học sinh đầu năm.
Bài đặt nếp hiếu học của vùng Tiên Cảnh trong bối cảnh xứ Quảng, kể những gì chắc chắn về lịch sử khoa bảng và phong trào Duy Tân, rồi nói về cách các làng, các tộc khuyến học hôm nay. Chuyện đời và sự nghiệp cụ Huỳnh Thúc Kháng được nói kỹ ở danh mục lịch sử của trang; ở đây chỉ nhắc như một tấm gương học hành.
Xã Thạnh Bình mới (gồm Tiên Cảnh, Tiên An, Tiên Lộc, Tiên Lập cũ) mang tên chính làng quê của cụ, nên câu chuyện học hành ở đây gắn với tên đất.
Xứ Quảng và tiếng "đất học"
Quảng Nam từ thời Nguyễn đã có tiếng về khoa bảng. Một mốc hay được nhắc là khoa thi Đình năm Mậu Tuất 1898, khi năm người Quảng Nam cùng đỗ, được vua Thành Thái khen là "Ngũ phụng tề phi" — năm con phượng cùng bay. Câu chuyện này trở thành một phần của niềm tự hào chung về đất học xứ Quảng.
Cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, Quảng Nam cũng là nơi xuất phát của nhiều nhà nho tiến bộ: Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp — ba người hay được gọi chung là những lãnh tụ của phong trào Duy Tân. Đặc điểm chung: học giỏi theo lối cũ, đỗ đạt cao, nhưng chủ trương học cái mới, mở trường dạy chữ quốc ngữ, khuyến khích nghề nghiệp, buôn bán.
Tiếng "đất học" vì thế không chỉ là chuyện đỗ đạt mà còn là chuyện coi trọng hiểu biết, tranh luận, tự học. Người Quảng hay nói con cháu "phải học cho tới nơi tới chốn", và nhiều gia đình nghèo vẫn bán vườn, bán trâu cho con đi học.
Cũng cần tỉnh táo: "đất học" là danh tiếng chung của cả xứ, không có nghĩa mỗi làng đều có nhiều người đỗ đạt hay mỗi người Quảng đều học giỏi. Với vùng trung du như Tiên Cảnh, danh tiếng ấy gắn rõ nhất với tên cụ Huỳnh Thúc Kháng và với nếp coi trọng chuyện học trong các tộc họ.
Dòng thời gian khoa bảng của cụ Huỳnh Thúc Kháng
Các mốc dưới đây là những mốc phổ biến, được nhiều tài liệu chính thống ghi nhận.
| Năm | Sự kiện | Ý nghĩa với chuyện học |
|---|---|---|
| 1876 | Sinh tại làng Thạnh Bình, nay thuộc xã Thạnh Bình, TP Đà Nẵng (xã Tiên Cảnh cũ, huyện Tiên Phước, Quảng Nam) | Lớn lên trong một làng vườn đồi trung du |
| 1900 | Đỗ Giải nguyên (đầu bảng) khoa thi Hương | Đỗ đầu kỳ thi cấp vùng |
| 1904 | Đỗ Hội nguyên (đầu bảng) khoa thi Hội, rồi đỗ Tiến sĩ | Thuộc hàng khoa bảng cao nhất thời đó |
| Từ 1905–1906 | Không ra làm quan, cùng Phan Châu Trinh, Trần Quý Cáp đi các nơi, cổ động Duy Tân | Chủ trương mở trường, học chữ quốc ngữ, học nghề |
| 1927 | Lập báo Tiếng Dân ở Huế | Dùng chữ quốc ngữ, báo chí để nói với dân |
Những chi tiết về các năm tù đày, hoạt động sau năm 1945 và nơi an nghỉ của cụ thuộc phần lịch sử; trang dành cho danh mục lịch sử và tên gọi.
Duy Tân và trường học ở làng quê Quảng Nam
Phong trào Duy Tân đầu thế kỷ 20 ở Quảng Nam chủ trương mở các trường dạy theo lối mới: dạy chữ quốc ngữ, toán, địa lý, cách vệ sinh, cả thể dục; mở hội buôn, hội nông, khuyến khích nghề nghiệp. Nhiều trường được lập ở các làng, do các nhà nho tiến bộ và người làng cùng góp.
Không có tài liệu công khai đầy đủ về từng trường Duy Tân ở vùng Tiên Phước, nên trang không nêu tên trường hay năm lập cụ thể. Điều nói chắc được là tinh thần ấy — học để mở mang, học cái mới, học để tự lập — ảnh hưởng sâu đến cách người xứ Quảng nhìn chuyện học trong nhiều thế hệ sau.
Ở làng quê trung du, tinh thần ấy hiện ra theo cách rất đời thường: gia đình dù khó cũng cố cho con học hết phổ thông; các tộc ghi tên con cháu đỗ đạt vào gia phả; trong họp tộc, phần khen thưởng học sinh giỏi luôn được đặt trang trọng.
Quỹ khuyến học hôm nay: tộc, thôn, xã
Quỹ khuyến học tộc họ. Nhiều tộc ở Quảng Nam có quỹ khuyến học riêng, góp từ con cháu trong và ngoài làng. Mỗi năm, thường vào dịp họp tộc đầu năm hoặc dịp hè, tộc trao thưởng cho học sinh giỏi, học sinh đỗ đại học, hỗ trợ con cháu nhà khó.
Khuyến học ở thôn. Chi hội khuyến học của thôn tổ chức tuyên dương học sinh, vận động đóng góp, theo dõi trẻ có nguy cơ bỏ học. Đây là cấp gần nhất với từng gia đình.
Hội Khuyến học cấp xã. Hội Khuyến học là tổ chức xã hội có mặt ở các xã, phường trên cả nước. Sau sáp nhập, tổ chức của hội ở xã Thạnh Bình được sắp xếp lại theo đơn vị hành chính mới; cách vận hành cụ thể nên hỏi tại xã.
Đóng góp của người đi xa. Phần lớn quỹ khuyến học tộc, thôn nhờ con cháu đi làm xa. Nhiều người coi góp quỹ khuyến học là cách trả ơn quê thiết thực nhất.
Chuyện học của trẻ em vùng đồi hôm nay
Trẻ em ở các thôn của xã Thạnh Bình học mầm non, tiểu học, trung học cơ sở trong vùng; lên trung học phổ thông có thể phải đi xa hơn. Đường đi học ở vùng đồi có những đoạn dốc, xa nhà; mùa mưa, đi lại khó hơn. Vì vậy, chuyện học ở vùng trung du luôn kèm chuyện xe đạp, áo mưa, bữa trưa và người đưa đón.
Phụ huynh đi làm xa, con ở với ông bà, là tình trạng không hiếm. Ông bà lo được ăn uống, nhưng khó kèm con cháu học chương trình mới. Một số thôn, tộc tổ chức nơi học nhóm, mời sinh viên về quê dịp hè giúp các em ôn bài. Những lớp học hè như vậy thường đặt ở nhà văn hoá thôn hoặc ngay sân nhà thờ tộc, vừa học vừa giữ trẻ khỏi rủ nhau ra suối tắm không người lớn đi kèm.
Học xong phổ thông, học sinh vùng Tiên Cảnh thường thi vào các trường cao đẳng, đại học ở Đà Nẵng, Tam Kỳ, Huế, TP.HCM hoặc đi học nghề. Trang không đưa thống kê tỷ lệ đỗ, vì không có nguồn công khai cho riêng địa bàn này.
Một thay đổi đáng chú ý là học sinh vùng đồi nay tiếp cận học trực tuyến, tài liệu trên mạng dễ hơn trước nhờ sóng điện thoại và internet về tận thôn. Nhưng thiết bị, đường truyền ở vùng núi, nhất là phía Tiên Lập cũ, không phải lúc nào cũng ổn định; nhiều gia đình vẫn cần sự hỗ trợ của nhà trường và thôn.
Gợi ý cho tộc, thôn muốn làm quỹ khuyến học bền
Từ kinh nghiệm chung của nhiều tộc, thôn ở nông thôn Quảng Nam, những điều sau giúp quỹ khuyến học hoạt động lâu:
- Có quy chế rõ: ai được thưởng, tiêu chí gì, mức hỗ trợ dựa trên quỹ hiện có — ghi thành văn bản và đọc trong buổi họp tộc, họp thôn.
- Công khai thu chi mỗi năm; người đóng góp ở xa nhận được báo cáo qua nhóm liên lạc.
- Ưu tiên hỗ trợ học sinh khó khăn, có nguy cơ bỏ học, chứ không chỉ thưởng học sinh giỏi.
- Khen cả sự tiến bộ, sự chăm chỉ, học nghề — không chỉ điểm số, giải thưởng.
- Giữ phần quỹ gốc, chỉ dùng phần tăng thêm mỗi năm nếu có thể, để quỹ không cạn.
- Mời người đi xa thành đạt về nói chuyện với học sinh về nghề nghiệp, cách học — món quà không tốn tiền nhưng giá trị.
Chữ nghĩa trong đời sống làng: hoành phi, câu đối, gia phả
Nếp hiếu học của làng xưa còn để lại dấu vết dễ thấy: chữ Hán trên hoành phi, câu đối trong nhà thờ tộc và nhà cổ; gia phả viết tay; văn tế đọc trong lễ tế Tiền hiền. Nhiều câu đối ở nhà cổ vùng Tiên Cảnh nói về đạo học, về việc dạy con cháu chăm học, sống ngay thẳng. Đi thăm làng cổ Lộc Yên hay nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng, bạn sẽ thấy chữ hiện diện ở khắp nơi trong không gian sống.
Ngày nay, người đọc được chữ Hán trong làng không còn nhiều. Một số tộc nhờ người dịch hoành phi, câu đối, gia phả sang tiếng Việt, khắc hoặc in kèm bản dịch để con cháu hiểu. Đây là một kiểu khuyến học khác: giúp thế hệ sau đọc được những gì ông cha đã viết.
Với học sinh, một buổi đi thăm nhà cổ, nghe giải nghĩa một câu đối, đọc văn tế làng bằng tiếng Việt có khi dạy về lịch sử quê hương sâu hơn nhiều giờ học thuộc lòng. Một số trường ở vùng di tích đã đưa học sinh đến học ngoại khoá tại các di tích như vậy.
Gia đình cũng có thể làm việc này: khi về nhà thờ tộc ngày giỗ, nhờ một cụ trong tộc giải nghĩa câu đối, kể ông bà nào đã đỗ đạt, làm thầy giáo, làm nghề gì. Những câu chuyện ấy làm cho chữ "hiếu học" có mặt người cụ thể, gần gũi với trẻ hơn mọi bài giảng.
Hiếu học, nhưng không áp lực
Nếp hiếu học là điều đáng quý, nhưng cũng có mặt trái quen thuộc: áp lực điểm số, so sánh con nhà này nhà kia trong họp tộc, kỳ vọng con phải đỗ đại học bằng mọi giá. Ở làng nhỏ, chuyện con ai đỗ, ai trượt lan đi rất nhanh, và trẻ chịu áp lực không ít.
Nhiều gia đình đi trước đã nhận ra: học nghề, làm vườn giỏi, mở dịch vụ ở quê cũng là con đường tốt. Chính cụ Huỳnh Thúc Kháng và các nhà Duy Tân, những người đỗ đạt cao nhất thời của họ, lại là người cổ động học nghề, học buôn, học cái thực dụng. Hiểu đúng tinh thần ấy là khuyến học rộng hơn, không chỉ khuyến thi.
Với trẻ em, điều quý nhất các tộc, các thôn có thể trao không phải là phần thưởng lớn, mà là sự quan tâm: biết tên, biết hoàn cảnh, hỏi han việc học, giúp khi gặp khó.
Câu hỏi thường gặp
Cụ Huỳnh Thúc Kháng đỗ đạt những gì?
Cụ đỗ Giải nguyên khoa thi Hương năm 1900 và Hội nguyên khoa thi Hội năm 1904, rồi đỗ Tiến sĩ. Sau đó cụ không ra làm quan, cùng các nhà nho tiến bộ xứ Quảng cổ động phong trào Duy Tân.
"Ngũ phụng tề phi" là gì?
Đó là lời khen dành cho năm người Quảng Nam cùng đỗ trong khoa thi Đình năm Mậu Tuất 1898 thời vua Thành Thái, ví như năm con phượng cùng bay. Câu chuyện thường được nhắc như biểu tượng của truyền thống khoa bảng xứ Quảng.
Làng Thạnh Bình quê cụ Huỳnh nay thuộc đâu?
Làng Thạnh Bình xưa thuộc xã Tiên Cảnh, huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam. Từ 7/2025, xã Tiên Cảnh cùng Tiên An, Tiên Lộc, Tiên Lập hợp thành xã Thạnh Bình, TP Đà Nẵng — tên xã mới lấy từ chính tên làng.
Muốn góp vào quỹ khuyến học ở quê thì liên hệ ai?
Với quỹ của tộc, liên hệ trưởng tộc hoặc ban khuyến học của tộc. Với quỹ thôn, liên hệ trưởng thôn hoặc chi hội khuyến học. Với cấp xã, hỏi tại UBND xã Thạnh Bình. Nên nhận biên nhận và theo dõi báo cáo công khai.
Ở xã Thạnh Bình có trường trung học phổ thông không?
Trang không nêu tên trường khi chưa kiểm chứng đầy đủ sau sáp nhập. Phụ huynh nên hỏi phòng văn hoá – xã hội của xã hoặc ngành giáo dục TP Đà Nẵng để biết trường, tuyến tuyển sinh hiện hành cho con.
Quỹ khuyến học tộc họ có phải đăng ký với chính quyền không?
Quỹ nhỏ trong tộc thường hoạt động theo quy ước nội bộ. Nếu quỹ lớn, nhận đóng góp rộng rãi ngoài tộc hoặc muốn có tư cách pháp lý, cần tìm hiểu quy định hiện hành về quỹ xã hội, quỹ từ thiện và hỏi cơ quan có thẩm quyền.