Suối vùng đồi Tiên Cảnh (nay thuộc xã Thạnh Bình, Đà Nẵng) có bốn giai đoạn nước khá rõ trong năm: đầu và giữa mùa khô nước trong, chảy vừa, đẹp nhất để đi; cuối mùa khô nước cạn dần, đá lộ trắng; những tháng chuyển mùa nước thất thường theo từng cơn mưa; mùa mưa bão cuối năm nước lớn, đục, không xuống suối. Chọn ngày đi suối đúng là chọn giai đoạn thứ nhất, và luôn kiểm lại bằng tin thời tiết.
Bài không đưa lượng mưa hay ngày tháng cố định vì mỗi năm một khác; năm có hiện tượng thời tiết bất thường thì mưa đến sớm hoặc kéo dài. Thay vào đó là cách hiểu nhịp nước của một vùng trung du xứ Quảng, để bạn tự đọc được tình hình khi đến.
Mùa nước còn liên quan tới vườn, ruộng và đời sống người dân. Hiểu nhịp nước cũng là hiểu vì sao người làng sống thế này, trồng cây kia.
Khí hậu xứ Quảng và nhịp nước của suối đồi
Vùng Quảng Nam cũ, nay là phần phía nam thành phố Đà Nẵng, có khí hậu nhiệt đới gió mùa với hai mùa rõ rệt. Mùa khô thường kéo dài nhiều tháng giữa năm, trời nắng, có gió tây khô nóng thổi qua dãy núi phía tây vào những đợt cao điểm. Mùa mưa thường tập trung từ khoảng tháng chín đến cuối năm, mưa lớn dồn dập, gắn với bão và áp thấp nhiệt đới đổ bộ hoặc ảnh hưởng miền Trung.
Suối đồi phản ứng với khí hậu ấy nhanh hơn sông lớn. Lưu vực nhỏ, dốc, đất đồi giữ nước kém khi đã bão hoà, nên mưa xuống là nước lên ngay, tạnh mưa là nước rút cũng nhanh. Vì vậy một con suối có thể đổi mặt trong vài giờ: buổi sáng hiền, buổi chiều sau cơn giông đã cuồn cuộn.
Tiên Cảnh nằm ở vùng trung du, cao hơn đồng bằng Tam Kỳ nhưng chưa phải núi cao. Nhiều con suối ở đây có nguồn từ vùng đồi núi phía tây và tây nam. Mưa ở đó quyết định nước ở đây, nên đừng chỉ nhìn trời trên đầu.
Bốn giai đoạn nước trong năm
Bảng khái quát theo kinh nghiệm chung của vùng trung du miền Trung; ranh giới các giai đoạn xê dịch theo từng năm.
| Giai đoạn | Nước suối | Cảnh và việc nên làm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đầu và giữa mùa khô | Trong, chảy vừa, vũng nước đầy | Đi Lò Thung, ngồi đá, ngâm chân, chụp ảnh | Nắng gắt, đá nóng giữa trưa |
| Cuối mùa khô | Cạn dần, có đoạn chỉ còn khe nước | Đá lộ nhiều, dễ quan sát hõm đá, mặt đá | Thác nhỏ, nước vũng có thể tù, rêu nhiều |
| Chuyển mùa | Thất thường, có ngày lên nhanh sau giông | Dạo bờ, xem cảnh, theo dõi trời | Thời điểm dễ chủ quan nhất |
| Mùa mưa bão | Lớn, đục, xiết, có lũ | Ngắm từ chỗ cao khi trời tạnh; ưu tiên làng, vườn | Không xuống suối, không qua ngầm tràn |
Cách nhớ đơn giản: nước trong và yên thì có thể đến gần; nước đục hoặc ồn thì lùi xa. Giai đoạn chuyển mùa là lúc cần nhìn trời nhiều nhất.
Đọc mặt suối khi đến nơi
Màu nước. Nước trong xanh, thấy đáy là nước ổn định. Nước ngả vàng, đục là có mưa ở đâu đó phía trên, đất đang bị cuốn xuống.
Vệt nước trên đá và thân cây. Những vệt ố, rác mắc trên cành cây ven bờ cho biết nước lũ từng lên tới đâu. Nhìn vệt ấy để hiểu khúc suối này có thể dâng cao cỡ nào.
Mặt đá ướt hay khô. Tảng đá phía trên mép nước còn ướt có thể là dấu hiệu nước vừa rút, hoặc đang lên. Quan sát vài phút trước khi chọn chỗ ngồi.
Tiếng nước. Tiếng nước ổn định là bình thường. Tiếng to dần, có tiếng ầm ì từ phía trên là dấu hiệu cần lên bờ.
Rêu và tảo. Cuối mùa khô, nước chảy chậm, rêu tảo phát triển trên đá và trong vũng, mặt đá trơn hơn. Vũng nước tù không nên tắm.
Mùa khô: thời điểm đẹp nhưng không phải không có rủi ro
Mùa khô là mùa khách lên Tiên Cảnh nhiều: trời nắng, đường khô, suối trong. Nhưng nắng xứ Quảng mùa hè rất gắt; đá giữa lòng suối hấp nhiệt, ngồi lâu dễ bỏng, say nắng. Đi sớm buổi sáng hoặc chiều muộn, che nắng kỹ, uống đủ nước.
Giữa mùa khô vẫn có những trận giông chiều bất chợt. Một cơn giông lớn trên vùng núi có thể đưa nước xuống suối trong khi bạn còn đang ngồi chơi. Đừng nghĩ mùa khô là mùa an toàn tuyệt đối; vẫn phải để mắt tới trời.
Cuối mùa khô, nước cạn làm lộ nhiều đá, nhìn bãi đá rõ hình hơn. Đây là lúc tốt để người thích địa chất xem hõm đá, vân đá. Ngược lại, người muốn ngâm nước sẽ thấy vũng nước nhỏ, có chỗ tù đọng. Nước tù có thể chứa vi khuẩn, không nên để trẻ uống hay vục mặt.
Mùa mưa: ngắm suối từ xa và nhìn vùng đất theo cách khác
Mùa mưa không phải là mùa bỏ đi. Đồi xanh hơn, ruộng nước đầy, mây vờn trên núi, thác dày tiếng. Chỉ là cách đi phải khác: không xuống lòng suối, không qua ngầm tràn khi nước chảy qua mặt đường, không đi đường đất dốc khi đang mưa.
Những ngày tạnh giữa mùa mưa, có thể đứng trên bờ cao xem dòng nước, nghe tiếng thác từ xa. Phần lớn thời gian nên dành cho làng cổ Lộc Yên, nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng, vườn nhà, bữa cơm với người dân. Mưa trên mái ngói nhà rường cũng là một cảnh của xứ Quảng.
Khi có bão hoặc áp thấp, chính quyền địa phương thường khuyến cáo hạn chế đi lại, nhất là vùng đồi núi có nguy cơ sạt lở. Trong những ngày ấy, tốt nhất hoãn chuyến đi; vùng đất này vẫn ở đó cho mùa sau.
Nhịp nước trong đời sống người làng
Với người Tiên Cảnh, mùa nước không chỉ là chuyện khách đi chơi. Mùa khô là mùa phải giữ nước cho vườn: tưới tiêu, giữ ẩm gốc cây, có năm phải chở nước. Cuối mùa khô suối cạn, giếng làng xuống thấp. Mùa mưa thì lo nước lũ, sạt đất vườn, đường làng bị xói, cây đổ.
Vì vậy người làng đọc trời rất kỹ. Họ nhìn mây phía núi, nghe tiếng suối, nhìn kiến tha mồi, cảm gió đổi chiều. Những kinh nghiệm ấy không thay được dự báo thời tiết, nhưng bổ sung cho nhau. Khách đến hỏi chuyện mùa nước là có thêm một lớp hiểu biết về nơi mình đến, và cũng là cách hỏi chuyện tự nhiên để làm quen.
Kinh tế vườn đồi gắn chặt với nhịp nước: mùa hái tiêu, mùa trái cây, mùa trồng lại cây rừng đều tính theo mùa mưa, mùa nắng. Mục Vườn đồi và cây trái của trang viết riêng về chuyện ấy.
Lịch đi gợi ý theo mùa nước
Nếu chỉ chọn được một đợt trong năm để đi suối đá vùng Tiên Cảnh, hãy nhắm vào khoảng thời gian mùa mưa năm trước đã dứt hẳn vài tháng, nước đã lắng trong, trời bắt đầu nắng ráo nhưng chưa vào cao điểm nóng. Lúc ấy đồi còn xanh, suối còn đầy, đá chưa hấp nóng. Người địa phương sẽ cho biết năm nay khoảng ấy rơi vào lúc nào.
Nếu đi vào cao điểm mùa hè, dời giờ chơi suối lên sáng sớm, buổi trưa nghỉ trong làng dưới bóng cây, chiều muộn ra lại suối nếu trời không giông. Nếu đi vào mùa mưa, đổi trọng tâm sang làng cổ, nhà lưu niệm, vườn và bữa cơm quê; suối chỉ ngắm khi trời tạnh.
Dù đi mùa nào, nên để kế hoạch có độ mềm: sẵn sàng đổi ngày, bỏ một điểm, ở lại thêm khi trời xấu. Vùng đồi không chiều theo lịch trình của khách; khách khôn ngoan là người chiều theo trời.
Hiểu lầm thường gặp về mùa nước
"Mùa khô thì không có lũ." Sai. Giông lớn trên vùng núi giữa mùa khô vẫn có thể làm nước suối dâng nhanh. Mùa khô chỉ là ít mưa hơn, không phải không mưa.
"Chỗ mình không mưa thì suối không lên." Sai. Nước suối phụ thuộc mưa ở thượng nguồn, có thể cách xa vài chục cây số đường chim bay. Trời trên đầu nắng vẫn có thể có nước về.
"Nước trong là nước an toàn." Chưa đủ. Nước trong có thể sâu, lạnh, có dòng hút ở khe đá. Trong chỉ có nghĩa là chưa có lũ, không có nghĩa là chỗ ấy tắm được.
"Năm ngoái tắm chỗ này được thì năm nay cũng được." Không chắc. Lũ mỗi năm làm đổi lòng suối, chỗ cạn có thể thành sâu, đá ngầm có thể dịch chuyển. Mỗi lần đến đều phải quan sát lại.
"Nước rút rồi là đi được ngay." Chưa hẳn. Sau lũ, bờ suối và lối mòn có thể sạt, đá phủ bùn rất trơn, cây đổ chắn đường. Nên chờ vài ngày nắng ráo.
Mùa nước và mùa vườn: chọn chuyến đi kết hợp
Ở vùng Tiên Phước, mùa nước đẹp thường trùng với những tháng nắng ráo, cũng là lúc nhiều nhà vườn thu hái, phơi phóng. Người thích kết hợp có thể chọn chuyến đi vừa ngồi suối buổi sáng, vừa vào vườn buổi chiều, xem người ta hái tiêu, phơi tiêu, hay xem cây ăn trái đang mùa. Thông tin mùa trái, mùa tiêu có trong mục Vườn đồi và cây trái của trang.
Ngược lại, mùa mưa là mùa người làm vườn lo chống úng, chống sạt, chằng chống cây. Khách đến lúc ấy nên tế nhị: không đòi vào vườn khi chủ nhà đang bận, không đi vào lối đất trơn trong vườn dốc. Một chuyến thăm hỏi ngắn, mua chút sản vật nếu cần, thường được đón nhận hơn một cuộc tham quan dài.
Hiểu nhịp nước và nhịp vườn giúp khách chọn đúng lúc đến, và giúp chủ nhà đón khách thoải mái hơn. Đó là cách du lịch hợp với một vùng đất nông nghiệp.
Mùa nước và đường đi lên vùng đồi
Mùa nước không chỉ quyết định cảnh suối mà còn quyết định đường đi. Mùa khô, đường đồi khô ráo, xe máy vào được gần nhiều điểm; bụi đất đỏ có thể bám đầy người, nên mang khẩu trang và áo khoác. Mùa mưa, đường đất trơn như đổ dầu, những đoạn dốc trở thành thử thách, ngầm tràn qua suối có thể bị nước chảy qua mặt.
Nguyên tắc với ngầm tràn rất rõ: thấy nước chảy qua mặt đường thì không qua, dù thấy người khác vừa qua được. Nước chỉ cao vài gang tay mà chảy mạnh cũng đủ cuốn xe máy và người. Quay lại, chờ nước rút, hoặc chọn đường khác.
Sau những trận mưa lớn, đường đồi có thể bị sạt taluy, đá lăn, cây đổ. Đi chậm, quan sát vách đồi bên đường, không dừng nghỉ dưới vách đất dựng đứng. Hỏi người dân và theo dõi thông báo của chính quyền về những đoạn đường đang hư hỏng trước khi vào sâu.
Câu hỏi thường gặp
Tháng mấy nước suối ở Lò Thung trong nhất?
Thường là khoảng đầu và giữa mùa khô, sau khi mùa mưa năm trước đã qua đủ lâu, nước rút và lắng. Trang không ghi tháng cố định vì mỗi năm mưa đến và dứt khác nhau. Hỏi người địa phương vài ngày trước chuyến đi là cách chắc nhất.
Mùa mưa có xem được thác đẹp không?
Mùa mưa thác nhiều nước, cảnh hùng hơn, nhưng chỉ nên đứng xa, trên chỗ cao, khi trời đã tạnh. Lối xuống suối trơn và có thể sạt. Không tắm, không lại gần chân thác. Nếu đang có mưa lớn hay cảnh báo lũ, hoãn chuyến đi.
Làm sao biết thượng nguồn có mưa?
Xem bản tin thời tiết cho vùng núi phía tây Đà Nẵng và Quảng Nam cũ, hỏi người dân trong vùng, quan sát mây đen và sấm chớp phía núi. Khi đang ở suối, nước đục dần, tiếng nước to lên, rác trôi nhiều là dấu hiệu nước từ thượng nguồn đang về.
Mùa khô suối có cạn hẳn không?
Cuối mùa khô nhiều đoạn suối nhỏ có thể chỉ còn khe nước, vũng đọng. Bãi đá lớn như Lò Thung vẫn còn nước ở các khe, hõm nhưng ít hơn. Lúc này cảnh đá rõ, nhưng nước vũng có thể tù, không nên uống hay để trẻ ngâm lâu.
Có ứng dụng nào theo dõi lũ ở vùng này không?
Các cơ quan khí tượng thuỷ văn và phòng chống thiên tai có phát bản tin, cảnh báo qua kênh chính thức, truyền hình, loa phát thanh và tin nhắn. Trang không giới thiệu ứng dụng cụ thể; hãy theo dõi kênh chính thức của thành phố Đà Nẵng và chính quyền xã khi đi vào mùa mưa.