Cuối năm 2022, sản phẩm du lịch cộng đồng "Làng văn hoá du lịch làng cổ Lộc Yên" chính thức khai trương ở xã Tiên Cảnh (nay thuộc xã Thạnh Bình, thành phố Đà Nẵng). Mô hình này đặt người làng vào trung tâm: các gia đình mở nhà cổ đón khách, bán nông sản, giới thiệu nghề và ẩm thực quê, dưới sự hỗ trợ của chính quyền. Lộc Yên cũng nằm trong nhóm mô hình thí điểm làng văn hoá du lịch gắn với xây dựng nông thôn mới và chương trình mỗi xã một sản phẩm của tỉnh Quảng Nam cũ.
Bài này giải thích du lịch cộng đồng ở Lộc Yên là gì, khác gì với du lịch do công ty tổ chức, người làng và khách tham gia ra sao, và những điểm mạnh, điểm khó mà báo chí đã ghi nhận. Thông tin về hội làng có bài riêng ở mục con người và lễ hội của trang; ở đây chỉ nhắc khi liên quan đến mô hình.
Du lịch cộng đồng là gì
Du lịch cộng đồng là hình thức du lịch mà người dân địa phương trực tiếp tham gia cung cấp dịch vụ và hưởng lợi: cho khách tham quan nhà, ở nhà dân, ăn cơm nhà, dẫn đường, bán sản phẩm làm ra. Khác với khu du lịch do doanh nghiệp đầu tư và vận hành, ở đây làng vẫn là làng, khách là người đến thăm.
Mục tiêu của mô hình là để lợi ích từ du lịch ở lại với người làng, từ đó họ có động lực giữ nhà cổ, giữ cảnh quan, giữ nếp sống. Với một làng di tích như Lộc Yên, đây là cách để bảo tồn không chỉ dựa vào ngân sách và lệnh cấm.
Thách thức của du lịch cộng đồng cũng rõ: người dân không phải nhà làm du lịch chuyên nghiệp, lượng khách thất thường, thu nhập không đều. Mô hình cần thời gian, cần hỗ trợ đào tạo và quảng bá, cần cơ chế chia sẻ lợi ích minh bạch.
Lộc Yên dựng mô hình thế nào
Sau khi làng được xếp hạng di tích quốc gia năm 2019, tỉnh và huyện cũ triển khai đề án xây dựng sản phẩm du lịch gắn với làng cổ. Báo chí nhắc đề án giai đoạn 2021–2025, tầm nhìn đến 2030, gồm cả vốn ngân sách và vốn xã hội hoá, với các hạng mục hạ tầng, cảnh quan và sản phẩm du lịch.
Thương hiệu được đặt là "Lộc Yên, ngôi làng nằm giữa cõi tiên", với các thành phần như cổng làng, quán nghỉ đầu làng, cảnh quan đồng lúa, và những tên gọi gắn chữ Tiên: làng Tiên, vườn Tiên, chợ Tiên, làng mít Tiên. Cách đặt tên khai thác chính chữ Tiên trong Tiên Cảnh, Tiên Phước để tạo hình ảnh dễ nhớ.
Lãnh đạo huyện cũ khi khai trương đã kêu gọi mỗi người dân "là một người kể chuyện làng cổ" bằng nụ cười và lòng mến khách. Câu nói ấy tóm được tinh thần của mô hình: làng đón khách bằng chính con người của mình.
Khách có thể trải nghiệm gì
Tham quan nhà cổ. Vào một số ngôi nhà cổ mở cửa, nghe chủ nhà kể về ngôi nhà, dòng họ, những lần sửa nhà sau bão.
Đi dạo ngõ đá, giếng cổ, đồng lúa. Phần trải nghiệm chính, không cần dịch vụ, chỉ cần đi chậm và quan sát.
Chợ quê. Vào những dịp có tổ chức, chợ quê bày nông sản, sản phẩm OCOP, bánh truyền thống, trái cây của vườn làng. Báo chí ghi nhận nhiều phiên chợ quê ở Lộc Yên, nhất là dịp hội làng.
Ẩm thực nhà vườn. Một số gia đình nấu cơm cho khách theo đặt trước, món quê từ rau vườn, cá suối, gà nhà; thực đơn và điều kiện tuỳ từng nhà.
Làm vườn, làm bánh. Tuỳ mùa và tuỳ gia đình, khách có thể xem hoặc thử làm một số việc như hái trái, làm bánh quê.
Ở lại qua đêm. Một số nhà trong vùng đón khách nghỉ; nên chọn chỗ theo nguyên tắc an toàn, rõ ràng về điều kiện và giá trước khi ở.
Người làng tham gia ra sao
Không phải gia đình nào trong làng cũng làm du lịch. Một số gia đình có nhà cổ mở cửa đón khách, một số bán nông sản, một số nấu ăn, một số làm người dẫn. Nhiều gia đình vẫn chỉ làm vườn như trước và không muốn tham gia; đó là lựa chọn của họ.
Việc tổ chức thường có một tổ hoặc nhóm du lịch cộng đồng của thôn, phối hợp với chính quyền xã, điều phối việc đón khách, chia lượt các nhà, thống nhất cách thu và chia lợi ích. Cách tổ chức cụ thể có thể thay đổi theo thời gian, nhất là sau khi chuyển sang thành phố Đà Nẵng quản lý từ năm 2025.
Với người làng tham gia, du lịch là nguồn thu thêm chứ hiếm khi là nguồn thu chính. Vườn tiêu, vườn cây trái, rừng keo vẫn là sinh kế chủ yếu; khách đến thêm tiền mua sắm, ăn uống, và thêm lý do để giữ nhà cổ.
Những con số báo chí đã nêu
Báo chí trong giai đoạn đầu từng nêu khoảng mười nghìn lượt khách mỗi năm đến Lộc Yên. Đây là con số ước lượng, phản ánh lượng khách ở mức vừa phải, chưa đến mức quá tải như một số điểm nổi tiếng khác. Số liệu cập nhật sau năm 2025 chưa được công bố rộng rãi.
Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) triển khai ở Tiên Phước từ năm 2018, và huyện cũ là địa phương có nhiều sản phẩm OCOP ba sao, bốn sao của tỉnh. Một số sản phẩm này được bày bán ở chợ quê Lộc Yên, gắn nông sản với du lịch.
Đề án du lịch gắn với làng cổ giai đoạn 2021–2025 được báo chí nêu với tổng vốn dự kiến khoảng vài trăm tỉ đồng, trong đó phần lớn từ xã hội hoá. Mức độ thực hiện thực tế của từng hạng mục cần đối chiếu với báo cáo chính thức.
Điểm mạnh của mô hình
Giữ làng là làng. Không có khu du lịch khép kín, không phá nhà cũ dựng nhà mới cho khách. Khách thấy đời sống thật.
Lợi ích đến tay người dân. Ít nhất về nguyên tắc, tiền khách chi trả đi thẳng vào túi các gia đình bán hàng, nấu ăn, mở nhà.
Gắn với nông nghiệp. Nông sản của vườn làng có thêm kênh bán, có thêm câu chuyện để kể.
Quy mô vừa phải. Lượng khách chưa quá lớn nên làng còn giữ được yên tĩnh, cảnh quan ít bị xáo trộn.
Ngoài ra, mô hình giúp lớp trẻ trong làng có thêm việc làm gần nhà: dẫn khách, chụp ảnh, quản lý đặt chỗ qua mạng, bán nông sản trực tuyến. Một số người trẻ đi làm xa có thể cân nhắc về quê khi thấy du lịch mở ra sinh kế mới. Đây là kỳ vọng, chưa phải xu hướng đã được đo đếm, nhưng là điểm đáng theo dõi.
Những chỗ còn khó
Khách không đều. Đông vào dịp hội làng, cuối tuần mùa đẹp; vắng vào mùa mưa và ngày thường. Gia đình khó đầu tư lâu dài khi thu nhập thất thường.
Kỹ năng làm du lịch. Đón khách, nấu ăn cho khách, kể chuyện, quản lý đặt chỗ là những kỹ năng mới với người làm vườn; cần đào tạo liên tục.
Hạ tầng. Đường vào, chỗ đỗ xe, nhà vệ sinh công cộng, biển chỉ dẫn vẫn là những thứ khách hay nhắc. Báo chí năm 2026 cho biết địa phương kiến nghị đầu tư thêm hạ tầng giao thông và mô hình nhà ở cho khách.
Cân bằng lợi ích. Gia đình có nhà cổ gánh trách nhiệm giữ nhà, nhưng không chắc là người hưởng nhiều nhất từ khách. Cơ chế chia sẻ cần minh bạch để giữ được sự đồng thuận.
Một khó khăn nữa là tính mùa vụ của chính nông nghiệp: lúc vườn bận thu hoạch cũng có thể là lúc khách đến đông, gia đình phải chọn giữa vườn và khách. Những mô hình bền vững thường để du lịch bổ sung chứ không cạnh tranh với việc làm vườn.
Làm khách tốt của du lịch cộng đồng
Mô hình du lịch cộng đồng sống được hay không phụ thuộc một phần vào khách. Khách tốt là người tôn trọng nhịp sống của làng, chi tiêu ở làng (mua nông sản, ăn cơm nhà, thuê người dẫn của làng), và phản hồi chân thành giúp làng làm tốt hơn.
Đừng kỳ vọng dịch vụ như khách sạn hay nhà hàng thành phố. Cơm nhà có thể đơn giản, chỗ nghỉ có thể giản dị, người dẫn đôi khi kể chưa trơn tru. Đó là đặc tính, không phải khuyết điểm, của du lịch cộng đồng.
Nếu có góp ý, hãy nói trực tiếp và nhẹ nhàng với người làng hoặc tổ du lịch, thay vì chỉ viết đánh giá gay gắt trên mạng. Một lời góp ý tử tế giúp làng sửa được; một bài chê trên mạng có thể làm một gia đình mất khách mà không biết vì sao.
Sau năm 2025: chặng đường mới
Khi Quảng Nam nhập vào Đà Nẵng, Lộc Yên trở thành một phần của vùng quy hoạch phát triển du lịch phía tây thành phố. Báo chí năm 2026 cho biết xã Thạnh Bình định hướng phát triển kinh tế vườn, trang trại, cây ăn quả, dược liệu bản địa, kết nối nông nghiệp với du lịch cộng đồng và du lịch sinh thái, xây dựng tour tuyến gắn với di tích.
Nếu được đầu tư đúng hướng, mô hình ở Lộc Yên có thể mở rộng ra cả xã, nối làng cổ với nhà lưu niệm cụ Huỳnh, Hang Dơi, Lò Thung, các vườn đồi. Điều cần giữ là tinh thần ban đầu: làng làm du lịch bằng chính đời sống của mình, không biến làng thành sân khấu.
Với khách, đây là thời điểm thú vị để đến: làng đã có tổ chức đón khách nhưng chưa đông, cảnh quan còn nguyên, người làng còn nhiều thời gian trò chuyện. Vài năm nữa, khi khách đông hơn, trải nghiệm có thể sẽ khác.
Chọn chỗ nghỉ qua đêm trong vùng: nguyên tắc chung
Ở lại một đêm giúp khách thấy Lộc Yên lúc sáng sớm và chiều muộn, nhưng chọn chỗ nghỉ ở vùng nông thôn cần cẩn thận hơn ở thành phố. Nên hỏi rõ trước: phòng riêng hay ngủ chung, nhà vệ sinh ở đâu, có màn chống muỗi không, bữa ăn tính thế nào, đi lại buổi tối ra sao. Chỗ nghỉ được chính quyền xã hoặc tổ du lịch cộng đồng giới thiệu thường đáng tin hơn quảng cáo không rõ nguồn trên mạng.
Kiểm tra thông tin về an toàn: lối thoát khi có sự cố, nhà có gần suối dễ ngập khi mưa lớn không, có điện thoại liên lạc được không. Thoả thuận giá và các khoản phát sinh trước khi nhận phòng để tránh hiểu lầm. Trang không giới thiệu tên hay giá cụ thể của chỗ nghỉ nào; cách tốt nhất là hỏi trực tiếp khi lên kế hoạch.
Câu hỏi thường gặp
Làng văn hoá du lịch Lộc Yên khai trương khi nào?
Theo báo chí, sản phẩm du lịch cộng đồng làng văn hoá du lịch làng cổ Lộc Yên chính thức khai trương cuối năm 2022, khi làng còn thuộc xã Tiên Cảnh, huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam.
Du lịch cộng đồng ở Lộc Yên có gì khác khu du lịch?
Ở Lộc Yên, khách đến thăm một làng có người ở, do chính người dân đón tiếp, bán hàng, nấu ăn, dẫn đường. Không có khu vực khép kín hay dịch vụ do doanh nghiệp lớn vận hành như các khu du lịch.
Chợ quê Lộc Yên họp khi nào?
Chợ quê thường được tổ chức vào những dịp đặc biệt như hội làng hoặc các sự kiện du lịch, không họp hằng ngày. Muốn đi đúng phiên chợ, nên theo dõi thông báo của xã Thạnh Bình hoặc hỏi tổ du lịch cộng đồng.
Có thể ăn cơm nhà dân ở Lộc Yên không?
Một số gia đình nhận nấu cơm cho khách nếu đặt trước. Thực đơn là món quê từ nông sản vườn nhà và tuỳ từng gia đình. Nên hỏi trước qua tổ du lịch cộng đồng để được sắp xếp phù hợp.
Lợi ích từ du lịch có đến tay người dân không?
Về nguyên tắc, du lịch cộng đồng hướng tới việc lợi ích đến trực tiếp tay các gia đình tham gia. Mức độ thực tế khác nhau giữa các gia đình. Khách có thể góp phần bằng cách chi tiêu trực tiếp ở làng: mua nông sản, ăn cơm nhà, thuê người dẫn địa phương.