Khung nhà cổ ở Lộc Yên phần lớn làm bằng gỗ mít, loại cây có sẵn trong vườn nhà ở vùng trung du xứ Quảng. Gỗ mít được ưa chuộng vì bền, ít cong vênh, ít bị mối mọt và có màu vàng sẫm đẹp lên theo thời gian. Về người dựng nhà, các nguồn báo chí không thống nhất: có bài ghi nhiều nhà do thợ mộc Kim Bồng (Hội An) thi công, có bài nói các hoa văn chạm trổ là công của nghệ nhân làng mộc Văn Hà (vùng Tam Thành, Phú Ninh cũ). Có thể cả hai làng thợ cùng góp tay ở những công đoạn, những ngôi nhà khác nhau.
Bài này kể chuyện vật liệu và tay nghề: vì sao cây mít trong vườn lại thành khung nhà trăm năm, thợ xứ Quảng làm nhà thế nào, và những gì bạn có thể tự nhận ra khi đứng trước một bộ khung gỗ ở Lộc Yên.
Cây mít trong vườn nhà trung du
Ở Tiên Phước, cây mít có mặt trong hầu hết vườn nhà. Cây cho trái ăn, lá nuôi dê, bóng mát cho sân, và khi đủ lớn, thân cây thành gỗ quý. Người làng trồng mít không chỉ cho một đời; nhiều cây mít to trong vườn Lộc Yên đã qua tay vài thế hệ.
Mỗi khi gia đình định dựng nhà, việc đầu tiên là "chuẩn bị gỗ": chọn những cây mít già, thân thẳng, đốn vào mùa ít nhựa, xẻ ra và để khô lâu. Gỗ có thể được tích luỹ trong nhiều năm, đủ số cột, kèo, trính mới khởi công. Dựng một ngôi nhà rường vì vậy là việc của cả một thời gian dài, đôi khi của hai thế hệ.
Truyền thống này giải thích vì sao gỗ mít chiếm ưu thế ở Lộc Yên. Gỗ rừng quý như lim, kiền kiền có thể bền hơn nhưng phải vào rừng sâu, tốn công vận chuyển qua đường đồi. Gỗ mít thì có ngay trong vườn, đủ bền nếu biết chọn và xử lý.
Gỗ mít có gì hay cho làm nhà
Ít cong vênh. Gỗ mít thớ mịn, khi đã khô thì ổn định, ít co ngót. Với khung nhà ghép mộng, đây là ưu điểm lớn: mộng giữ chặt qua nhiều mùa mưa nắng.
Ít mối mọt. Lõi gỗ mít già được cho là ít bị mối mọt hơn nhiều loại gỗ vườn khác. Tuy vậy, "ít" không có nghĩa là "không": phần giác gỗ và chỗ ẩm vẫn có thể bị hại, nên nhà cổ vẫn cần chăm sóc.
Dễ chạm. Gỗ mềm vừa phải, thớ đều, cho phép thợ chạm hoa lá, đường viền tinh tế ở đầu kèo, đầu xuyên, cửa bàn khoa.
Màu đẹp theo năm tháng. Gỗ mít mới có màu vàng tươi; qua thời gian, bàn tay và khói bếp làm nó chuyển sang vàng nâu, nâu sẫm, bóng lên ở những chỗ hay chạm tay. Màu này là một dấu hiệu tuổi của nhà.
Có sẵn tại chỗ. Không phải mua từ xa, không phải vận chuyển nặng nhọc. Gỗ của nhà lấy từ chính vườn nhà, theo một nghĩa nào đó ngôi nhà mọc lên từ đất của gia đình.
Thợ Kim Bồng, thợ Văn Hà: các nguồn nói gì
Kim Bồng là làng mộc nổi tiếng bên sông Thu Bồn, đối diện Hội An, có truyền thống làm nhà, đóng thuyền, chạm khắc từ nhiều thế kỷ. Thợ Kim Bồng từng đi làm nhà khắp xứ Quảng và cả các vùng khác. Một số bài báo về Lộc Yên ghi rằng nhiều ngôi nhà cổ ở đây do thợ Kim Bồng thi công.
Văn Hà là làng mộc thuộc vùng Tam Thành, Phú Ninh cũ, gần Tiên Phước hơn. Một bài báo về lễ đón bằng di tích quốc gia của Lộc Yên lại ghi rằng các hoa văn chạm trổ trong nhà cổ là công của nghệ nhân Văn Hà. Khoảng cách gần khiến việc thợ Văn Hà lên làm nhà cho các làng Tiên Phước là rất hợp lý.
Hai thông tin này không nhất thiết mâu thuẫn. Một ngôi nhà rường thường có thợ cả phụ trách khung, thợ chạm phụ trách hoa văn; mỗi nhà, mỗi thời có thể thuê những nhóm thợ khác nhau. Cách viết thận trọng là: thợ mộc xứ Quảng, trong đó các nguồn nhắc đến thợ Kim Bồng và thợ Văn Hà. Muốn biết nhà nào do ai làm, phải hỏi gia đình và xem hồ sơ di tích.
Thợ làm nhà rường thế nào
Quy trình dựng nhà rường truyền thống có thể tóm lược như sau. Thợ cả xem đất, bàn với gia chủ về kích thước, số gian, hướng nhà. Gỗ được chọn, xẻ, để khô. Thợ đo, đẽo từng bộ phận theo số đo riêng của ngôi nhà, đục mộng, khắc chạm. Mọi bộ phận được làm sẵn trên mặt đất, đánh dấu vị trí lắp.
Ngày dựng nhà, thợ và người làng cùng dựng các vì kèo, ghép trính, xuyên, đòn tay. Bộ khung đứng lên trong một hai ngày, sau đó mới lợp ngói, làm vách, lát nền. Việc dựng khung thường kèm nghi thức cúng của gia chủ, theo phong tục từng vùng.
Toàn bộ khung không dùng đinh sắt. Mộng được đục khít đến mức thanh gỗ phải gõ mới vào được, rồi chốt bằng nêm gỗ. Nhờ vậy, khi một bộ phận hư hỏng sau nhiều năm, thợ có thể tháo riêng bộ phận đó ra thay mà không phải dỡ cả nhà.
Đứng trước khung gỗ: những gì có thể tự nhận ra
Không cần là chuyên gia, bạn vẫn có thể nhận ra nhiều điều khi ngắm khung nhà cổ ở Lộc Yên:
- Màu gỗ: gỗ cũ vàng nâu, sẫm, bóng ở chỗ tay chạm; gỗ thay mới sáng màu hơn, vân rõ hơn.
- Vết đục, vết đẽo: bề mặt cột cũ thường có vết rìu, đục nhẹ, không phẳng tuyệt đối như gỗ bào máy.
- Mộng và nêm: nhìn chỗ xuyên đâm qua cột, thường thấy đầu mộng nhô ra và nêm gỗ chèn chặt.
- Hoa văn: đầu kèo, đầu xuyên, cửa bàn khoa có thể chạm hoa lá, mây cuộn; mức độ cầu kỳ phản ánh điều kiện của gia chủ.
- Chân cột: cột đặt trên đá tảng, không chôn xuống đất; đá thường mòn nhẵn.
- Dấu sửa chữa: miếng gỗ vá, cột nối, kèo thay — dấu vết của những lần cứu nhà sau bão lũ, mối mọt.
Khi ngắm, giữ tay sau lưng là thói quen tốt. Dầu và mồ hôi tay để lại vết trên gỗ cổ; một người chạm không sao, hàng nghìn người chạm thì gỗ sẽ đổi màu và mòn đi.
Vì sao nhà gỗ mít còn tới nay
Một ngôi nhà gỗ đứng qua trăm năm mưa bão miền Trung không phải chuyện tự nhiên. Ngoài chất lượng gỗ và tay nghề thợ, yếu tố quyết định là sự chăm sóc liên tục của gia đình: đảo ngói sau bão, thay cột mục, kiểm tra mối, quét dọn hằng ngày. Nhà có người ở, có lửa bếp, có khói hun là nhà ít mối mọt hơn nhà bỏ hoang.
Vị trí cũng giúp ích. Nhà dựng ở chân đồi, nền cao, ít bị ngập; vườn cây bao quanh chắn gió bão. Bờ đá giữ đất không sạt vào nhà. Những lựa chọn của người khai khẩn từ nhiều trăm năm trước vẫn bảo vệ ngôi nhà hôm nay.
Thách thức hiện nay là gỗ thay thế ngày càng khó tìm, thợ biết làm nhà rường ngày càng ít, chi phí tu bổ cao. Những chuyện này được bàn kỹ hơn ở bài về gìn giữ nhà cổ của trang.
Gỗ mít ngoài ngôi nhà
Gỗ mít ở Lộc Yên không chỉ có trong khung nhà. Bàn ghế, sập, tủ thờ, hoành phi trong nhà cổ nhiều khi cũng làm bằng gỗ mít, cùng một tông màu với khung. Một số đồ dùng gia đình như cối, chày, mâm gỗ cũng từ cây mít vườn.
Thương hiệu du lịch của làng đưa ra những hình ảnh gắn với cây mít, như "làng mít Tiên" trong các thành phần của sản phẩm du lịch cộng đồng. Với khách, ngắm một cây mít già trong vườn rồi bước vào ngôi nhà làm từ gỗ của chính loại cây ấy là trải nghiệm rất cụ thể về mối liên hệ giữa vườn và nhà.
Nếu bạn thấy gỗ mít bày bán ở chợ quê hay ven đường, nên nhớ rằng gỗ trong nhà cổ là di sản, không phải hàng hoá. Không mua bán, không xin những mảnh gỗ, đồ vật từ nhà cổ dù chủ nhà có ý cho.
Nạn mua bán nhà rường và vì sao Lộc Yên đáng giữ
Ở nhiều vùng miền Trung, trong mấy chục năm qua, nhà rường cổ từng bị mua bán, tháo dỡ và chở đi nơi khác để dựng lại làm nhà nghỉ, quán cà phê hay nhà riêng ở thành phố. Vì khung nhà ghép mộng tháo lắp được, việc di dời không quá khó; cái mất đi là ngôi nhà rời khỏi khu vườn, khỏi làng, khỏi câu chuyện của dòng họ.
Một ngôi nhà rường đứng ở nơi khác vẫn đẹp, nhưng không còn là di tích của làng. Giá trị của nhà cổ Lộc Yên nằm ở chỗ nó vẫn ở đúng chỗ người xưa dựng, giữa vườn mít đã cho gỗ làm nhà, bên bờ đá do chính gia đình xếp. Việc xếp hạng di tích quốc gia năm 2019 giúp tạo hành lang pháp lý bảo vệ tổng thể ấy.
Với khách, điều cần nhớ là không gạ mua, không hỏi giá nhà cổ, không mua đồ gỗ cũ được rao bán là "từ nhà cổ Lộc Yên". Một thị trường nhỏ cũng đủ tạo áp lực lên những gia đình đang khó khăn.
Nghề mộc nhà rường hôm nay
Thợ biết làm nhà rường theo lối truyền thống ngày càng ít. Lớp thợ lớn tuổi ở các làng mộc xứ Quảng dần nghỉ, người trẻ chọn nghề khác vì thu nhập ổn định hơn. Trong khi đó, nhu cầu tu bổ nhà cổ lại tăng khi di tích được xếp hạng và du lịch phát triển.
Các dự án trùng tu di tích thường thuê thợ có kinh nghiệm từ các làng mộc truyền thống, đồng thời đó cũng là dịp người trẻ học việc. Việc thay một cây cột, một vì kèo trong nhà cổ đòi hỏi hiểu cách mộng ghép, chọn gỗ hợp, xử lý mối, làm sao phần mới không làm hỏng phần cũ — những kỹ năng không học được trong vài tuần.
Nếu bạn quan tâm, khi đến Lộc Yên vào lúc có nhà đang tu sửa, có thể đứng xa quan sát thợ làm việc. Đó là cơ hội hiếm để thấy cách một bộ khung gỗ trăm năm được "chữa bệnh", nhưng nhớ không đứng gần khu vực thi công và không làm phiền thợ.
Với chủ nhà cổ, tìm được thợ hiểu nghề là chuyện may. Nhiều gia đình kể phải chờ cả mùa mới mời được thợ cả về xem nhà, và thường tận dụng lúc thợ đang trùng tu một di tích gần đó.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người xưa làm nhà bằng gỗ mít?
Gỗ mít có sẵn trong vườn nhà ở vùng trung du, bền, ít cong vênh, ít mối mọt hơn nhiều loại gỗ vườn khác và dễ chạm khắc. Dùng gỗ tại chỗ cũng tránh được việc vận chuyển gỗ rừng nặng nhọc qua đường đồi.
Nhà cổ Lộc Yên do thợ ở đâu làm?
Các nguồn báo chí không thống nhất. Có bài ghi nhiều nhà do thợ mộc Kim Bồng (Hội An) thi công, có bài nói hoa văn chạm trổ là của nghệ nhân làng mộc Văn Hà (Phú Ninh cũ). Có thể nhiều nhóm thợ đã tham gia; muốn biết từng nhà cần hỏi gia đình.
Gỗ mít có thật sự không bị mối mọt?
Lõi gỗ mít già ít bị mối mọt hơn nhiều loại gỗ khác, nhưng không miễn nhiễm. Phần giác gỗ, chỗ ẩm, chỗ tiếp xúc đất vẫn có thể bị hại. Vì vậy nhà cổ vẫn cần kiểm tra và xử lý mối định kỳ.
Làm sao biết gỗ trong nhà là gỗ cũ hay gỗ thay mới?
Gỗ cũ thường sẫm màu, bóng ở chỗ hay chạm, có vết đẽo tay. Gỗ thay mới sáng màu, vân rõ, bề mặt phẳng hơn. Hỏi chủ nhà là cách chắc nhất, vì nhiều nhà đã thay một số bộ phận trong các lần tu sửa.
Có thể học làm nhà rường ở đâu?
Nghề làm nhà rường được truyền chủ yếu theo lối thầy trò ở các làng mộc truyền thống xứ Quảng như Kim Bồng, Văn Hà. Một số dự án trùng tu di tích có thuê thợ truyền thống, đó cũng là nơi người trẻ có thể học việc.