Giữ một khu vườn đồi ở vùng Tiên Phước, trong đó có Tiên Cảnh cũ (nay thuộc xã Thạnh Bình, Đà Nẵng), là chuyện chống chọi với hai thái cực: mùa mưa bão cuối năm với mưa lớn, gió mạnh, nguy cơ xói đất, úng rễ, cây đổ, sạt lở; và mùa khô với nắng gắt, gió tây khô nóng, thiếu nước. Những cách làm quen thuộc của nhà vườn là đào rãnh thoát nước theo đường đồng mức, phủ gốc bằng lá, tỉa cành và chằng chống trước bão, giữ ẩm và tưới tiết kiệm mùa khô.
Bài viết theo kinh nghiệm chung của nhà vườn vùng đồi miền Trung và các khuyến cáo khuyến nông phổ biến; không phải hướng dẫn kỹ thuật chuyên sâu. Với thuốc bảo vệ thực vật, bài chỉ nêu nguyên tắc an toàn, không khuyến nghị loại thuốc hay liều lượng nào.
Với khách đọc để hiểu vùng đất, bài giải thích vì sao vườn ở đây có những rãnh đá, bờ đất, lớp lá dày dưới gốc, và vì sao mùa mưa người làm vườn lo lắng đến vậy.
Hai thái cực thời tiết của vườn đồi xứ Quảng
Khí hậu vùng Quảng Nam cũ có mùa khô kéo dài nhiều tháng giữa năm và mùa mưa tập trung vào khoảng cuối năm, thường kèm bão, áp thấp nhiệt đới. Lượng mưa dồn dập trong thời gian ngắn, trên đất dốc, là nguyên nhân chính của xói mòn và sạt lở. Ngược lại, mùa khô có những đợt nắng nóng gay gắt, gió tây khô, đất nứt, cây héo.
Với vườn đồi, cả hai đều nguy hiểm theo cách riêng. Mưa bão có thể phá hỏng công sức nhiều năm chỉ trong một đêm: cây đổ, trụ tiêu ngã, đất trôi. Nắng hạn thì âm thầm hơn: cây rụng hoa, rụng trái non, tiêu chết khô, cây non không qua được mùa.
Những năm gần đây, thời tiết cực đoan được nhiều nơi ghi nhận là thất thường hơn: mưa lớn bất thường, nắng nóng kéo dài. Nhà vườn vì thế càng phải chuẩn bị kỹ, và các khuyến cáo về canh tác thích ứng được nhắc đến nhiều hơn.
Chống xói đất trên vườn dốc
Rãnh và bờ theo đường đồng mức. Đào rãnh nhỏ, đắp bờ đất hoặc xếp đá theo đường nằm ngang sườn đồi để chặn dòng nước chảy tràn, giữ đất lại. Ở vùng có sẵn đá như quanh Tiên Cảnh, bờ đá là cách bền.
Phủ gốc, phủ đất. Lá rụng, cỏ cắt, rơm rạ phủ lên mặt đất quanh gốc cây giúp giảm sức đập của hạt mưa, giữ đất, giữ ẩm. Đừng đốt lá; lá là "áo" của đất.
Giữ thảm cỏ có kiểm soát. Không làm cỏ trắng toàn vườn trước mùa mưa; để lại thảm cỏ thấp ở khoảng trống giữa các hàng cây, chỉ làm sạch quanh gốc.
Rãnh thoát nước chính. Khơi rãnh dẫn nước thừa ra khỏi vườn theo lối có sẵn, tránh để nước dồn vào chỗ trũng gây úng.
Trồng cây giữ đất. Ở mép dốc, ven rãnh, trồng cây có rễ giữ đất, hoặc giữ cây tự nhiên đang mọc.
Chuẩn bị vườn trước mùa mưa bão
Những việc nhà vườn thường làm khi mùa mưa bão sắp đến:
- Khơi thông rãnh thoát nước, dọn rác, lá làm tắc rãnh.
- Tỉa bớt cành quá dài, cành sâu, cành khô trên cây cao gần nhà để giảm sức cản gió và nguy cơ gãy đổ vào nhà.
- Kiểm tra trụ tiêu, buộc lại dây tiêu, chằng chống những trụ nghiêng.
- Thu hoạch sớm những gì đã có thể thu hoạch để tránh mất trắng.
- Gia cố bờ đá, bờ đất ở chỗ xung yếu; quan sát vết nứt trên sườn đồi phía sau nhà.
- Cất gọn nông cụ, thuốc bảo vệ thực vật, phân bón ở chỗ cao, khô, an toàn.
Khi có bão, áp thấp, an toàn của người là trên hết: không ra vườn chằng chống trong lúc gió mạnh, không ở dưới cây lớn, tuân thủ hướng dẫn sơ tán của chính quyền nếu nhà ở vùng có nguy cơ sạt lở. Vườn có thể trồng lại; người thì không.
Dấu hiệu sạt lở và khi nào phải rời nhà
Ở vùng đồi núi miền Trung, sạt lở đất trong mùa mưa lớn là mối nguy thật. Các cơ quan phòng chống thiên tai thường phổ biến những dấu hiệu cảnh báo: vết nứt mới xuất hiện trên sườn đồi, trên nền nhà, tường nhà; nước suối, nước giếng đột ngột đục hoặc cạn; cây cối, cột điện nghiêng; tiếng động lạ từ sườn núi; nước rỉ ra từ chân đồi.
Khi thấy những dấu hiệu ấy, nhất là trong lúc mưa lớn kéo dài, người dân được khuyến cáo rời khỏi khu vực nguy hiểm ngay, báo cho chính quyền và hàng xóm. Không quay lại lấy đồ khi đang mưa lớn.
Nhà vườn có thể giảm nguy cơ bằng cách không đào xẻ chân đồi sát nhà, không để nước thải, nước mưa dồn vào sườn đồi phía sau, giữ cây cối trên sườn dốc. Nhưng với những trận mưa cực lớn, không có biện pháp nào tuyệt đối; nghe cảnh báo và sơ tán kịp thời là điều quan trọng nhất.
Sau mưa bão: cứu vườn thế nào
Khi trời tạnh và an toàn, việc đầu tiên là đánh giá thiệt hại: cây nào đổ, cây nào gãy cành, trụ tiêu nào ngã, chỗ nào đất sạt, rãnh nào bị lấp. Ưu tiên khơi lại rãnh thoát nước để nước đọng rút nhanh, tránh úng rễ, nhất là với tiêu, cây rất sợ úng.
Cây đổ nhưng còn rễ có thể dựng lại, chằng chống, cắt bớt tán cho cây đỡ mất nước. Cành gãy cắt gọn sát chỗ lành. Trụ tiêu ngã dựng lại, buộc dây tiêu. Đất trôi khỏi gốc vun lại.
Sau bão, sâu bệnh thường phát sinh do cây yếu, ẩm độ cao. Theo dõi kỹ, vệ sinh vườn, dọn lá, cành bệnh. Hỏi cán bộ khuyến nông khi gặp hiện tượng lạ. Các chương trình hỗ trợ của Nhà nước sau thiên tai, nếu có, được thông báo qua chính quyền xã.
Việc dọn vườn sau bão nên làm từ từ, an toàn: cẩn thận với cây đổ còn vướng dây điện, cành treo lơ lửng trên cao, đất sạt chưa ổn định. Cưa cây lớn nên nhờ người có kinh nghiệm và dụng cụ phù hợp.
Qua mùa khô: giữ ẩm và dùng nước tiết kiệm
Mùa khô, nước là thứ quý nhất. Nhà vườn ưu tiên tưới cho cây non, cây tiêu, cây đang mang trái. Tưới vào sáng sớm hoặc chiều mát để giảm bốc hơi. Tưới gốc, không tưới tràn lá.
Phủ gốc dày bằng lá khô, rơm, cỏ cắt là cách giữ ẩm hiệu quả, rẻ tiền. Một lớp phủ tốt có thể giữ đất dưới gốc ẩm hơn rõ so với đất trần. Kết hợp với vườn nhiều tầng có tán che, đất trong vườn ít khô nứt hơn đất trống.
Một số hộ làm hệ thống tưới nhỏ giọt, đào ao, bể chứa nước mưa để dùng mùa khô. Đây là đầu tư cần cân nhắc theo khả năng. Năm khô hạn nặng, chính quyền có thể có thông báo về lịch cấp nước, ưu tiên nước sinh hoạt.
Mùa khô cũng là mùa nguy cơ cháy cao. Nhà vườn dọn sạch lá khô sát nhà, không đốt rác gần vườn khi trời gió, để sẵn nước và dụng cụ dập lửa. Vườn giáp rừng keo cần có lối ngăn cách, không để cỏ khô nối liền.
Thuốc bảo vệ thực vật: nguyên tắc an toàn
Vườn nhiều tầng, đa dạng cây, vệ sinh tốt giúp hạn chế sâu bệnh, giảm nhu cầu dùng thuốc. Khi buộc phải dùng, nguyên tắc "bốn đúng" được khuyến nông phổ biến rộng rãi: đúng thuốc, đúng liều lượng và nồng độ, đúng lúc, đúng cách. Chỉ dùng thuốc nằm trong danh mục được phép sử dụng tại Việt Nam, mua ở cơ sở có giấy phép.
Thời gian cách ly ghi trên nhãn là số ngày tối thiểu từ lần phun cuối đến khi thu hoạch. Đây là điều kiện để nông sản an toàn cho người ăn; tuyệt đối tuân thủ, nhất là với trái cây, tiêu, rau ăn ngay.
Người phun thuốc mặc đồ bảo hộ: quần áo dài, găng tay, khẩu trang, kính; không ăn uống, hút thuốc khi phun; phun xuôi chiều gió; tắm rửa, giặt đồ sau khi phun. Không phun gần nguồn nước, ao, suối. Vỏ bao bì thuốc thu gom vào nơi quy định, không vứt xuống suối, không đốt bừa. Trẻ em không được tham gia.
Khi khách đến vườn trong mùa khó
Khách đến vùng Tiên Cảnh vào mùa mưa bão hay sau bão có thể thấy cảnh vườn tơi tả, cây đổ, đường sạt. Đây không phải lúc đòi tham quan vườn. Nếu quen biết, một lời hỏi thăm, một chút giúp đỡ nếu được nhờ, hay mua ủng hộ sản vật còn lại là cách cư xử phù hợp.
Mùa khô nắng hạn, khách đến thăm vườn nên mang nước uống riêng, không xin nước tưới hay nước giếng của nhà vườn để rửa xe, rửa đồ. Giữ ý những điều nhỏ ấy thể hiện sự hiểu biết về hoàn cảnh của người làm vườn.
Hiểu được những khó khăn của vườn đồi qua hai mùa khắc nghiệt, khách sẽ trân trọng hơn hạt tiêu, trái bòn bon, ly chè xanh mình được mời. Mỗi thứ ấy là kết quả của một năm chống chọi với nắng mưa.
Và khi mua sản vật trong những năm mất mùa, khách sẽ hiểu vì sao giá có thể khác năm trước, vì sao trái nhỏ hơn hay ít hơn; đó không phải chuyện nhà vườn kém mà là chuyện của trời.
Những thay đổi nhỏ giúp vườn bền hơn
Không cần đầu tư lớn, nhiều nhà vườn ở vùng đồi miền Trung đã làm vườn bền hơn bằng những thay đổi nhỏ. Thay vì làm cỏ trắng, giữ lớp cỏ thấp giữa hàng. Thay vì đốt lá, phủ lá quanh gốc. Thay vì trồng một loại cây, giữ vườn nhiều tầng. Thay vì phun thuốc định kỳ, quan sát sâu bệnh rồi mới quyết định.
Những thay đổi ấy giúp đất giữ được nước mùa khô, thoát nước tốt hơn mùa mưa, ít xói hơn, sâu bệnh ít bùng phát. Kết quả không thấy ngay trong một mùa nhưng rõ sau vài năm.
Các chương trình khuyến nông, hợp tác xã, và cả những người làm vườn giỏi trong làng là nguồn học hỏi quý. Ở vùng Tiên Phước, kinh nghiệm giữ vườn được truyền qua nhiều thế hệ; kết hợp với hiểu biết mới, đó là nền để vườn đồi đi qua những năm thời tiết ngày càng khó đoán.
Người trẻ về quê làm vườn cũng mang theo những công cụ mới: theo dõi thời tiết trên điện thoại, học kỹ thuật qua video của cơ quan khuyến nông, bán hàng trực tuyến. Kết hợp cái mới với kinh nghiệm của cha ông là cách nhiều khu vườn đang được giữ lại.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vườn đồi Tiên Phước có nhiều bờ đá?
Bờ đá xếp theo đường ngang sườn đồi giúp chặn dòng nước chảy tràn, giữ đất khỏi trôi khi mưa lớn. Vùng này có nhiều đá sẵn từ đồi, suối, nên người xưa dùng đá làm bờ, làm tường, như ngõ đá ở làng cổ Lộc Yên.
Có nên đốt lá rụng trong vườn không?
Khuyến cáo chung là không nên. Lá rụng phủ gốc giúp giữ ẩm, giữ đất, mục thành mùn. Đốt lá mùa khô còn có nguy cơ gây cháy lan sang vườn, rừng keo. Nếu lá quá nhiều, có thể ủ thành phân.
Thời gian cách ly thuốc bảo vệ thực vật là gì?
Là số ngày tối thiểu từ lần phun thuốc cuối cùng đến khi được thu hoạch nông sản, ghi trên nhãn thuốc. Tuân thủ thời gian này giúp dư lượng thuốc giảm xuống mức an toàn cho người ăn. Mỗi loại thuốc có thời gian cách ly khác nhau.
Dấu hiệu nào cho thấy nguy cơ sạt lở gần nhà?
Vết nứt mới trên sườn đồi, nền nhà, tường; nước suối, giếng đục hoặc cạn bất thường; cây, cột nghiêng; tiếng động lạ từ sườn núi; nước rỉ ra chân đồi. Thấy các dấu hiệu này khi mưa lớn, rời khỏi khu vực và báo chính quyền ngay.
Tiêu bị úng sau mưa lớn thì làm gì?
Khơi rãnh thoát nước nhanh nhất có thể, không để nước đọng quanh gốc. Hạn chế đi lại, xới đất quanh gốc khi đất còn sũng. Theo dõi dấu hiệu bệnh hại rễ, hỏi cán bộ khuyến nông để có biện pháp phù hợp; không tự ý dùng thuốc khi chưa rõ bệnh.