Vùng Tiên Phước, trong đó có Tiên Cảnh, là vùng căn cứ quan trọng của cách mạng ở Quảng Nam trong cả hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Báo chí gọi Tiên Phước là "mảnh đất thánh" của cách mạng Khu V, nơi từng đặt trụ sở Tỉnh ủy Quảng Nam trong những năm chiến tranh. Hang Dơi (xã Tiên An cũ, nay thuộc xã Thạnh Bình) từng là cơ sở của các tổ chức cách mạng Khu V, tỉnh và huyện. Huyện Tiên Phước được giải phóng ngày 10/3/1975.
Bài này tóm những mốc lịch sử được ghi nhận rộng rãi và các di tích liên quan còn lại trong vùng, viết theo giọng trung tính. Chi tiết từng trận đánh, từng đơn vị thuộc về sách lịch sử quân sự và lịch sử địa phương chính thức; những gì không chắc, bài không nêu.
Vì sao vùng đồi Tiên Phước trở thành căn cứ
Địa hình là lý do đầu tiên. Tiên Phước nằm ở vùng chuyển tiếp giữa đồng bằng ven biển Tam Kỳ và vùng núi Trà My phía tây. Đồi thấp, rừng, hang đá và các thung lũng hẹp tạo nơi trú ẩn, trong khi khoảng cách tới đồng bằng đủ gần để giữ liên lạc với vùng đông dân. Những vùng như vậy ở miền Trung thường trở thành hành lang và hậu cứ trong chiến tranh.
Lý do thứ hai là truyền thống. Từ đầu thế kỷ XX, Tiên Phước đã là quê của nhiều nhà nho tham gia phong trào Duy Tân, trong đó nổi bật là cụ Huỳnh Thúc Kháng ở làng Thạnh Bình. Báo chí khi viết về Tiên Phước thường nhắc cùng lúc truyền thống khoa bảng và truyền thống yêu nước của vùng, cùng tên các chí sĩ như Lê Vĩnh Khanh, Lê Vĩnh Huy, Lê Cơ, Trần Huỳnh.
Lý do thứ ba là con người. Một vùng căn cứ chỉ tồn tại được khi người dân che chở, tiếp tế, đưa đường. Lời kể của người cao tuổi ở Tiên Cảnh, Tiên An về những năm nuôi giấu cán bộ, tiếp tế lương thực vẫn được nhắc trong các dịp kỷ niệm.
Những yếu tố đó cũng giải thích vì sao vùng này chịu nhiều mất mát. Nơi là căn cứ thì cũng là nơi bị càn quét, bắn phá; nhiều làng phải dời đi rồi trở về dựng lại sau chiến tranh.
Hang Dơi: từ danh thắng đá cổ đến cơ sở cách mạng
Hang Dơi nằm ở xã Tiên An cũ, nay thuộc xã Thạnh Bình. Các nhà địa chất đánh giá đây là quần thể đá biến chất cổ, hình thành trong khoảng hàng trăm triệu năm, thuộc những hệ tầng đá cổ nhất vùng Quảng Nam – Đà Nẵng. Hang mới được xếp hạng danh thắng cấp thành phố.
Điều ít người biết là trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, Hang Dơi từng là cơ sở của các tổ chức cách mạng Khu V, Tỉnh ủy và huyện Tiên Phước, theo báo chí đưa tin năm 2026. Những khối đá lớn, hốc hang và rừng cây xung quanh tạo nơi trú ẩn tự nhiên, khó bị phát hiện từ xa.
Vì vậy, Hang Dơi mang hai lớp giá trị: tự nhiên và lịch sử. Phần tả cảnh quan, đường đi, an toàn khi khám phá hang nằm ở mục danh thắng của trang. Ở đây chỉ nhấn mạnh rằng khi đến Hang Dơi, bạn đang đứng ở một nơi từng gắn với những năm tháng chiến tranh của cả vùng.
Dòng thời gian những mốc được ghi nhận
Các mốc dưới đây là những điều có sự thống nhất cao trong báo chí và tài liệu phổ biến; mốc chi tiết hơn cần tra sách lịch sử địa phương:
- 1905–1908: phong trào Duy Tân ở Quảng Nam, với sự tham gia của cụ Huỳnh Thúc Kháng; năm 1908 phong trào chống sưu thuế lan khắp Trung Kỳ, nhiều nhà nho bị bắt.
- 1945–1954: kháng chiến chống Pháp; vùng đồi Tiên Phước là vùng căn cứ, Hang Dơi là một trong những nơi đặt cơ sở cách mạng.
- 1962–1975: phía chính quyền Sài Gòn lập tỉnh Quảng Tín ở nam Quảng Nam, tỉnh lỵ Tam Kỳ; Tiên Phước nằm trong tỉnh này. Ở Tiên Phước có căn cứ quân sự của đối phương, và vùng này chứng kiến nhiều trận giao tranh.
- Những năm chiến tranh: Tỉnh ủy Quảng Nam đặt trụ sở trên đất Tiên Phước trong nhiều giai đoạn, theo báo chí khi giới thiệu truyền thống của huyện.
- 10/3/1975: huyện Tiên Phước được giải phóng; chiến thắng Tiên Phước – Phước Lâm được nhắc như một mốc mở đầu cho chiến dịch giải phóng Quảng Nam.
- 7/3/2025: dịp 50 năm giải phóng Tiên Phước, khánh thành nhà bia di tích địa điểm chiến thắng Tiên Phước – Phước Lâm và một số công trình khác.
Các mốc trên nói về cả vùng Tiên Phước. Những chuyện riêng của làng Thạnh Bình, Lộc Yên trong chiến tranh chủ yếu còn trong lời kể của người cao tuổi và chưa được tổng hợp công khai.
Mốc 10/3/1975 và ngày kỷ niệm của xứ Tiên
Ngày 10/3 hằng năm là ngày kỷ niệm giải phóng Tiên Phước. Năm 2025, dịp 50 năm, huyện tổ chức nhiều hoạt động: khánh thành nhà bia di tích địa điểm chiến thắng Tiên Phước – Phước Lâm, gắn biển khu di tích lịch sử Đồng Trại (Tiên Sơn cũ), khu tưởng niệm cuộc đấu tranh Cây Cốc (Tiên Thọ cũ), bảo tàng – thư viện huyện. Đêm 10/3 có chương trình nghệ thuật mang tên gọi về xứ Tiên.
Cũng trong dịp này, từ ngày 7 đến 10/3/2025, hội làng Lộc Yên và lễ hội Kỳ Yên được tổ chức ở xã Tiên Cảnh cũ. Việc ghép hội làng với dịp kỷ niệm giải phóng cho thấy cách người địa phương nối ký ức chiến tranh với đời sống văn hoá làng.
Từ sau sáp nhập 2025, Tiên Phước không còn là huyện, nhưng ngày 10/3 vẫn là mốc lịch sử của cả vùng. Các xã mới Thạnh Bình, Tiên Phước, Lãnh Ngọc, Sơn Cẩm Hà cùng chung mốc này, và các di tích kháng chiến nằm rải rác trên cả bốn xã.
Các di tích kháng chiến trong và gần vùng Tiên Cảnh
Hang Dơi (xã Thạnh Bình). Danh thắng cấp thành phố, từng là cơ sở cách mạng; nằm trong địa bàn xã Thạnh Bình, gần vùng Tiên Cảnh nhất.
Nhà bia chiến thắng Tiên Phước – Phước Lâm. Khánh thành tháng 3/2025, là địa chỉ giáo dục truyền thống; thuộc vùng trung tâm Tiên Phước cũ, không thuộc xã Thạnh Bình.
Khu di tích lịch sử Đồng Trại. Ở xã Tiên Sơn cũ, nay thuộc xã Sơn Cẩm Hà; được tôn tạo và gắn biển năm 2025.
Khu tưởng niệm cuộc đấu tranh Cây Cốc. Ở xã Tiên Thọ cũ, nay thuộc xã Tiên Phước; gắn biển năm 2025.
Nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng. Không phải di tích kháng chiến theo nghĩa hẹp, nhưng gắn với phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX và với chính phủ năm 1946; nằm ở thôn Tiên Cảnh, xã Thạnh Bình.
Ngoài các điểm trên, mỗi xã cũ trong vùng đều có nghĩa trang liệt sĩ và nhà bia ghi tên những người đã mất trong chiến tranh. Đây là những nơi người dân đến thắp hương dịp lễ, Tết và các ngày kỷ niệm; khách đến viếng nên hỏi người địa phương về giờ giấc và cách ứng xử cho phù hợp.
Đến các di tích kháng chiến: ứng xử thế nào
Các di tích kháng chiến là nơi tưởng nhớ, nên trang phục và lời nói cần chừng mực. Ở các nhà bia, khu tưởng niệm, nên giữ yên lặng, không leo trèo lên bia, không chụp ảnh đùa cợt. Nếu đi cùng trẻ nhỏ, nên kể trước cho các em nghe vì sao nơi này quan trọng.
Ở Hang Dơi, vì là cả danh thắng tự nhiên, cần thêm ý thức an toàn: đá trơn khi mưa, hốc hang tối, không đi sâu một mình. Không khắc chữ lên đá, không bẻ cây, không để lại rác. Các khối đá biến chất cổ có giá trị khoa học; một vết khắc có thể tồn tại lâu hơn cả người khắc.
Nếu muốn nghe chuyện kháng chiến của làng, cách tốt nhất là hỏi người cao tuổi một cách tôn trọng, không ép kể những chuyện đau thương. Nhiều gia đình có người hy sinh trong chiến tranh; với họ, đó là ký ức riêng chứ không phải chuyện để kể cho khách.
Ký ức chiến tranh trong đời sống làng hôm nay
Ở các làng trung du như Tiên Cảnh, dấu vết chiến tranh không còn rõ trên cảnh quan: nhà cửa đã dựng lại, vườn đã xanh, đồi đã phủ keo. Nhưng ký ức còn trong những ngày giỗ chung, trong các tấm bằng ghi công treo ở nhà, trong lời kể của các cụ.
Nghĩa trang liệt sĩ của các xã, nhà bia tưởng niệm và các ngày kỷ niệm là nơi ký ức ấy được giữ một cách chính thức. Thế hệ trẻ biết về chiến tranh chủ yếu qua những dịp này và qua bài học ở trường.
Với khách đến Tiên Cảnh vì làng cổ hay danh thắng, biết thêm về lớp lịch sử này giúp hiểu vì sao người làng quý từng mét đất, từng ngôi nhà còn lại. Nhiều thứ ở đây đã từng mất đi và được dựng lại bằng công sức của chính người làng sau chiến tranh.
Tìm hiểu lịch sử chiến tranh của làng một cách nghiêm túc
Nhiều người quê Tiên Cảnh đi xa muốn ghi lại chuyện làng mình trong chiến tranh: ai đã đi, ai đã hy sinh, gia đình nào nuôi giấu cán bộ, nhà nào bị đốt. Đây là việc có giá trị, nhưng cần làm cẩn thận. Lời kể của một người dù chân thật vẫn có giới hạn của trí nhớ; cùng một sự kiện, hai người kể có thể khác nhau về năm tháng, số người, diễn biến.
Cách làm tốt là ghi âm hoặc ghi chép nguyên văn, ghi rõ người kể, tuổi, quan hệ với sự kiện, ngày ghi. Sau đó đối chiếu với sách lịch sử địa phương, danh sách liệt sĩ của xã, hồ sơ di tích nếu có. Chỗ nào chỉ có một nguồn thì ghi rõ là lời kể; chỗ nào nhiều nguồn khớp nhau mới coi là chắc.
Cũng cần nhớ rằng chiến tranh để lại nỗi đau ở mọi phía. Trong một làng có thể có những gia đình ở những hoàn cảnh khác nhau. Viết về lịch sử làng, giọng trung tính và tôn trọng mọi người còn sống là điều kiện để công việc được cả làng đón nhận, chứ không làm rạn nứt quan hệ láng giềng.
Một số gia đình còn giữ hiện vật thời chiến như giấy khen, thư từ, ảnh cũ. Nếu được chủ nhà cho xem, hãy cầm nhẹ tay, không xin mang đi, không chụp đăng lên mạng khi chưa hỏi ý. Với nhiều nhà, đó là kỷ vật duy nhất còn lại của người thân, quý hơn bất cứ món đồ cổ nào.
Câu hỏi thường gặp
Tiên Phước được giải phóng ngày nào?
Huyện Tiên Phước được giải phóng ngày 10/3/1975. Năm 2025, dịp 50 năm, huyện tổ chức nhiều hoạt động kỷ niệm, trong đó có khánh thành nhà bia di tích địa điểm chiến thắng Tiên Phước – Phước Lâm.
Hang Dơi có phải di tích lịch sử không?
Hang Dơi được xếp hạng là danh thắng cấp thành phố, tức là được công nhận chủ yếu vì giá trị tự nhiên. Báo chí cho biết trong hai cuộc kháng chiến, nơi này từng là cơ sở của các tổ chức cách mạng Khu V, tỉnh và huyện, nên mang cả giá trị lịch sử.
Tỉnh Quảng Tín là gì?
Quảng Tín là tỉnh do chính quyền Sài Gòn lập năm 1962 ở phía nam Quảng Nam, tỉnh lỵ ở Tam Kỳ, tồn tại tới năm 1975. Vùng Tiên Phước thuộc tỉnh này trong giai đoạn đó. Sau 1975, vùng đất trở lại thuộc tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng.
Xã Tiên Cảnh có di tích kháng chiến được xếp hạng không?
Hai di tích quốc gia trên đất Tiên Cảnh cũ là làng cổ Lộc Yên và nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng, không phải di tích kháng chiến theo nghĩa hẹp. Di tích gắn với kháng chiến gần nhất trong xã Thạnh Bình là Hang Dơi ở Tiên An cũ.
Có thể tìm hiểu lịch sử kháng chiến Tiên Phước ở đâu?
Nên tìm sách lịch sử địa phương của huyện Tiên Phước cũ ở thư viện, bảo tàng – thư viện huyện cũ (khánh thành 2025) và các bài báo kỷ niệm ngày 10/3. Lời kể của người cao tuổi cũng là nguồn quý nếu được ghi chép cẩn thận.