Các ngôi nhà cổ ở Lộc Yên chủ yếu thuộc hai kiểu được tài liệu di tích gọi là nhà rường và nhà lá mái — hai dạng nhà gỗ truyền thống của người Việt xứ Quảng. Cả hai đều có bộ khung gỗ chịu lực (phần lớn là gỗ mít), mái lợp ngói âm dương, tường bao bằng gỗ, đất hoặc gạch. Khác biệt dễ thấy nhất nằm ở phần mái và hiên: nhà lá mái có thêm một mái phụ ở phía trước, tạo thành hiên rộng.
Bài này giúp bạn đứng trong một ngôi nhà cổ ở Lộc Yên mà "đọc" được nó: gian là gì, chái là gì, các thanh gỗ trên đầu gọi tên ra sao và gánh việc gì, vì sao nhà thấp và tối, vì sao mái dốc. Các mô tả dựa trên hiểu biết chung về nhà gỗ xứ Quảng; từng ngôi nhà ở Lộc Yên có thể khác chi tiết, và chủ nhà luôn là người kể chuyện tốt nhất về nhà mình.
Nhà rường là gì
Nhà rường là nhà có bộ khung gỗ liên kết bằng mộng, không dùng đinh, trong đó các thanh gỗ ngang (rường) được xếp chồng để đỡ mái. Chữ "rường" chỉ những thanh gỗ nằm ngang trong hệ vì kèo; cách gọi "nhà rường" phổ biến ở Huế và Quảng Nam. Bộ khung gồm cột, kèo, trính, xuyên, đòn tay, liên kết với nhau thành một khối có thể tháo ra lắp lại — điều từng cho phép người ta mua bán, di chuyển cả ngôi nhà rường.
Mặt bằng nhà rường thường chia theo gian. Gian là khoảng giữa hai hàng vì kèo. Nhà phổ biến có ba gian, hai bên có hai chái (phần mái xuôi ở hai đầu hồi), gọi là nhà ba gian hai chái. Gian giữa đặt bàn thờ và tiếp khách, hai gian bên là chỗ ngủ, chỗ cất đồ; chái dùng làm kho hoặc chỗ ngủ phụ.
Nhà rường ở vùng trung du thường đơn giản hơn nhà rường của quan lại ở Huế: ít chạm trổ cầu kỳ hơn, khung chắc, mái thấp để chịu gió bão. Nhưng ở những nhà khá giả, các đầu kèo, đầu xuyên vẫn được chạm hoa lá, tạo nên vẻ đẹp tinh tế mà khách hay ngước nhìn.
Nhà lá mái khác gì
Theo cách gọi phổ biến ở Quảng Nam, nhà lá mái là kiểu nhà có thêm một mái phụ phía trước, gọi là "lá mái", nối với mái chính để tạo hiên rộng. Phần hiên này che mưa nắng cho mặt tiền, là chỗ ngồi chơi, phơi nông sản, làm việc nhẹ khi trời mưa. Nhìn từ ngoài, nhà lá mái trông thấp và trải rộng hơn, mái trước như kéo dài gần chạm đất.
Bộ khung của nhà lá mái vẫn là khung gỗ mộng như nhà rường, chỉ thêm hàng cột hiên và hệ kèo phụ đỡ lá mái. Vì có hiên sâu, gian trong nhà lá mái thường tối hơn, mát hơn; ánh sáng vào qua cửa trước và các khe cửa bàn khoa.
Ở Lộc Yên, hai kiểu nhà nằm xen nhau và đôi khi kết hợp: một nhà rường có thêm lá mái về sau, hoặc nhà lá mái có khung nhà rường. Phân loại chính xác từng nhà là việc của người nghiên cứu; với khách, đủ để nhận ra phần hiên phía trước và cách mái được ghép.
Tên gọi các bộ phận chính của khung nhà
Bảng dưới gom các bộ phận thường gặp khi bạn ngước nhìn lên khung nhà gỗ xứ Quảng. Tên gọi có thể khác chút ít giữa các vùng và giữa các thợ:
| Bộ phận | Vị trí | Việc nó làm |
|---|---|---|
| Cột cái, cột quân | Cột cái ở trong, cao hơn; cột quân ở ngoài, thấp hơn | Đỡ toàn bộ sức nặng mái, truyền xuống chân tảng đá |
| Kèo | Thanh xiên đỡ mái, chạy từ đỉnh xuống | Tạo độ dốc mái, đỡ đòn tay |
| Trính | Thanh ngang nối hai cột cái | Giữ hai cột không doãng ra, đỡ phần trên của vì |
| Xuyên | Thanh xuyên qua thân cột | Liên kết cột theo chiều ngang và dọc, giữ khung ổn định |
| Đòn tay | Các thanh gỗ chạy dọc nhà, gác lên kèo | Đỡ rui, mè và ngói |
| Rui, mè | Lớp thanh nhỏ trên đòn tay | Làm mặt phẳng để xếp ngói |
| Đá tảng chân cột | Dưới mỗi chân cột | Cách cột khỏi đất ẩm, chống mục chân cột |
Điểm đáng chú ý là chân cột không chôn xuống đất mà đặt trên đá tảng. Nhờ vậy cột không hút ẩm, mối khó leo lên, và nhà có thể "trượt" nhẹ khi đất lún mà không gãy khung. Ở Lộc Yên, đá tảng chân cột thường là đá tại chỗ, mặt đã mòn nhẵn theo năm tháng.
Mái ngói âm dương
Mái nhà cổ Lộc Yên lợp ngói âm dương: một lớp ngói ngửa (âm) xếp thành rãnh dẫn nước, một lớp ngói úp (dương) phủ lên khe giữa hai hàng ngói ngửa. Kiểu lợp này nặng, dày, cách nhiệt tốt, giữ nhà mát vào mùa hè và chắc chắn trước gió. Ngói cũ có màu nâu sẫm, phủ rêu và địa y, khác hẳn ngói mới đỏ tươi.
Mái dốc khá lớn để nước mưa thoát nhanh, hợp với khí hậu mưa nhiều của miền Trung. Bờ nóc và các góc mái thường được gắn vữa giữ ngói khỏi bị gió lật. Sau mỗi mùa bão, các gia đình phải kiểm tra và đảo ngói, thay viên vỡ — công việc đều đặn mà nhà cổ nào cũng cần.
Khi nhìn mái từ trên đồi xuống, bạn sẽ thấy những dải ngói xếp đều như vảy, uốn theo đường cong nhẹ của đòn tay. Đây là một trong những hình ảnh làm nên vẻ đẹp tổng thể của Lộc Yên, và cũng là thứ dễ bị thay đổi nhất khi nhà được sửa bằng tôn hoặc ngói mới.
Vì sao nhà thấp và tối
Khách lần đầu vào nhà cổ thường nhận xét: nhà thấp, tối, mát. Đó là chủ ý chứ không phải khiếm khuyết. Nhà thấp để chịu gió bão; mái rộng, hiên sâu để che mưa tạt và nắng gắt; cửa ít và nhỏ để giữ hơi mát trong nhà vào mùa hè, giữ ấm vào mùa mưa lạnh.
Nội thất tối cũng tạo nên không khí trang nghiêm cho gian thờ ở chính giữa. Ánh sáng từ cửa trước chiếu vào, rọi lên bàn thờ và các đồ gỗ, phần còn lại của nhà chìm trong bóng. Người làng quen với kiểu sáng tối ấy; khách từ thành phố mới cần vài phút để mắt quen.
Nếu muốn chụp ảnh bên trong, hãy hỏi chủ nhà trước, không bật đèn flash vào gian thờ, và đứng yên vài giây để máy ảnh lấy đủ sáng. Ảnh đẹp nhất thường là ảnh có một vệt nắng từ cửa vào, cho thấy được chiều sâu của gian nhà.
Nhà cổ trong khuôn viên vườn
Nhà cổ ở Lộc Yên không đứng một mình. Mỗi nhà là trung tâm của một khuôn viên: sân trước lát gạch hoặc đất nện, vườn bao quanh, bờ đá giữ đất, ngõ đá dẫn vào. Một số nhà có thêm nhà phụ (nhà ngang, nhà bếp) đặt vuông góc với nhà chính.
Hướng nhà thường theo địa hình: lưng tựa đồi, mặt nhìn ra ruộng. Cửa chính mở ra sân, sân mở ra vườn, vườn mở ra ngõ. Cách sắp đặt này tạo nhiều lớp không gian từ công cộng (ngõ) đến riêng tư (gian trong), giúp gia đình có khoảng cách vừa đủ với láng giềng mà vẫn gần gũi.
Vì vậy khi ngắm nhà cổ, đừng chỉ nhìn ngôi nhà. Hãy nhìn cả bờ đá, cổng ngõ, cây cau trước sân, giếng nước, hàng chè. Chính tổng thể ấy là thứ được xếp hạng di tích, không chỉ là vài bộ khung gỗ.
Hỏi chủ nhà thế nào để nghe được chuyện hay
Chủ nhà cổ ở Lộc Yên thường quen tiếp khách, nhưng mỗi người một tính. Câu hỏi tốt là câu hỏi cụ thể và tôn trọng: "Nhà mình dựng từ đời ông nào ạ?", "Gỗ khung nhà là gỗ gì ạ?", "Nhà có sửa lại bao giờ chưa ạ?". Những câu như thế mở ra câu chuyện về gia đình, về thợ, về những lần bão lũ.
Tránh những câu như "nhà này bán bao nhiêu" hay "sao không xây lại cho đẹp". Với nhiều gia đình, nhà cổ là nơi thờ cúng tổ tiên, là di sản của dòng họ; nghe hỏi giá hoặc chê cũ là điều khó chịu.
Nếu chủ nhà kể niên đại hay chi tiết khác với những gì bạn đọc trên mạng, hãy ghi nhận cả hai. Trí nhớ gia đình và tài liệu báo chí đều có thể sai lệch; giá trị nằm ở việc bạn được nghe câu chuyện từ chính người đang giữ ngôi nhà.
Cửa, vách và nền: lớp bao của ngôi nhà
Bộ khung gỗ là bộ xương của nhà; lớp bao gồm cửa, vách, nền mới làm nên hình dáng mà mắt ta thấy. Mặt trước nhà rường thường là hệ cửa gỗ nhiều cánh, ghép ván hoặc chia ô, có thể tháo rời từng cánh khi cần mở rộng gian giữa vào dịp giỗ, cưới. Một số tài liệu gọi kiểu cửa ván ghép trong khung là cửa bàn khoa.
Vách hai bên và phía sau có thể là ván gỗ, đất trình, hoặc tường gạch được xây sau này thay vách cũ. Nhìn vật liệu vách đôi khi đoán được nhà đã qua những đợt sửa nào. Nền nhà thường được tôn cao hơn sân, lát gạch hoặc láng vữa, giữ cho chân cột khô ráo.
Khi được vào nhà, bạn có thể để ý ngưỡng cửa gỗ: cao vừa đủ để bước qua, chắn bụi và nước tràn. Người làng có thói quen bước qua ngưỡng chứ không giẫm lên; khách làm theo là một cử chỉ nhỏ nhưng được quý.
Sống trong nhà cổ hôm nay
Ngôi nhà rường trăm năm không được xây cho đời sống có tủ lạnh, máy giặt, nhà vệ sinh khép kín. Các gia đình ở Lộc Yên thích nghi bằng cách giữ nhà cổ làm nhà chính để thờ tự, tiếp khách, còn bếp, nhà vệ sinh, phòng ngủ cho con cháu đặt ở nhà phụ hoặc nhà mới xây bên cạnh. Điện được kéo vào với dây đi nổi cẩn thận để không khoan đục nhiều vào gỗ.
Sống trong nhà cổ cũng có những bất tiện: tối, khó lắp đặt thiết bị, tốn công bảo dưỡng, mỗi mùa bão là một mùa lo. Không phải gia đình nào cũng đủ điều kiện và đủ kiên nhẫn. Việc họ vẫn giữ nhà là lựa chọn đáng trân trọng, và cũng là lý do khách nên cư xử nhẹ nhàng khi bước vào.
Nhiều chủ nhà nói rằng ở nhà gỗ mát hơn hẳn nhà bê tông vào mùa hè, và con cháu đi xa về vẫn thích ngồi ở hiên nhà cổ hơn ở phòng khách nhà mới. Đó là giá trị khó đo nhưng giải thích vì sao ngôi nhà còn sống.
Câu hỏi thường gặp
Nhà rường và nhà ba gian hai chái có phải là một không?
Không hẳn. Nhà rường nói về cách làm khung gỗ với các thanh rường chồng đỡ mái; ba gian hai chái nói về cách chia mặt bằng. Nhiều nhà rường có mặt bằng ba gian hai chái, nhưng cũng có nhà rường một gian hai chái hoặc năm gian.
Nhà lá mái có ở nơi nào khác ngoài Quảng Nam không?
Kiểu nhà có mái hiên phụ phía trước có ở nhiều vùng miền Trung, nhưng tên gọi "nhà lá mái" gắn nhiều với Quảng Nam. Ở mỗi vùng, cách làm lá mái, độ sâu hiên và tên gọi có thể khác nhau.
Vì sao nhà cổ Lộc Yên không dùng đinh?
Khung nhà rường được ghép bằng mộng, chốt gỗ, nên không cần đinh. Cách ghép này giúp khung có độ dẻo khi gió bão, dễ tháo ra thay từng bộ phận khi hư hỏng, và tránh việc đinh sắt gỉ làm mục gỗ.
Ngói âm dương có tốt hơn ngói tây không?
Mỗi loại có ưu điểm riêng. Ngói âm dương dày, nặng, cách nhiệt tốt và hợp với khung nhà rường, nhưng tốn công lợp và bảo dưỡng. Ngói tây nhẹ hơn, lợp nhanh hơn. Với nhà cổ trong di tích, giữ ngói âm dương là để bảo tồn hình thức gốc.
Có thể đo đạc, vẽ nhà cổ ở Lộc Yên để nghiên cứu không?
Có thể, nhưng cần xin phép chủ nhà và nên thông báo với chính quyền xã hoặc cơ quan quản lý di tích. Nhóm sinh viên, nhà nghiên cứu thường liên hệ trước để được hỗ trợ và tránh làm phiền sinh hoạt của gia đình.