Như nhiều vùng trung du xứ Quảng, Tiên Cảnh có nhiều người đi học, đi làm xa — ở Tam Kỳ, Đà Nẵng, TP.HCM, các khu công nghiệp phía Nam, có người ra nước ngoài. Họ giữ liên lạc với quê qua tộc họ, nhóm đồng hương, các dịp Tết, giỗ, tảo mộ; góp tiền làm đường, khuyến học, sửa nhà thờ tộc; và nhiều người đang tính chuyện ai về giữ vườn.
Bài này dành cho người đi xa muốn giữ mối với quê một cách thiết thực, và cho người ở lại muốn hiểu người đi. Không có số liệu chính thức về số người Tiên Cảnh xa quê, nên trang không đưa con số; chỉ nói những gì quen thuộc với mọi gia đình trong vùng.
Từ 7/2025, quê Tiên Cảnh có địa chỉ mới là xã Thạnh Bình, TP Đà Nẵng. Phần cuối bài nói ngắn về giấy tờ người đi xa hay cần khi về.
Vì sao đi xa, đi đâu
Vùng trung du sống bằng vườn và rừng trồng; thu nhập từ cây lâu năm phụ thuộc mùa, giá, thời tiết. Khi con cái lớn, phần đông đi học trung học phổ thông, cao đẳng, đại học ở Tam Kỳ, Đà Nẵng hay xa hơn; học xong ở lại thành phố làm việc. Một phần khác đi làm công nhân ở các khu công nghiệp, làm thợ xây, buôn bán.
Điểm đến quen thuộc nhất là Tam Kỳ (gần, đi về trong ngày được, nhiều người sáng đi chiều về), Đà Nẵng nội thành, và TP.HCM — nơi có cộng đồng người Quảng rất đông từ nhiều thế hệ. Một số gia đình có người lao động ở nước ngoài theo các chương trình xuất khẩu lao động.
Đi xa không có nghĩa là rời quê hẳn. Phần lớn vẫn giữ nhà, giữ vườn, giữ đất hương hoả; bố mẹ già ở lại; con nhỏ có khi gửi ông bà nuôi. Những sợi dây đó làm cho quan hệ với quê rất chặt, nhưng cũng đặt ra những câu hỏi khó khi bố mẹ già yếu.
Chuyện đi xa của người xứ Quảng cũng không mới: từ thời trước, người Quảng đã vào Nam lập nghiệp, lên Tây Nguyên khai hoang, đi buôn khắp nơi. Ở nhiều thành phố phía Nam, người Quảng thế hệ thứ hai, thứ ba vẫn nói giọng quê và vẫn tìm về nhà thờ tộc ở làng gốc.
Những dịp người đi xa thường về
Mỗi gia đình một lệ; bảng dưới là các dịp phổ biến ở vùng Tiên Cảnh.
| Dịp | Vì sao quan trọng | Gợi ý chuẩn bị |
|---|---|---|
| Tháng Chạp – tảo mộ | Sửa sang mộ ông bà, gặp tộc trước Tết | Hỏi tộc ngày tảo mộ chung để về cùng |
| Tết Nguyên đán | Dịp cả nhà đủ mặt, họp tộc đầu năm | Đặt vé, xe sớm; làm giấy tờ tranh thủ trước khi xã nghỉ |
| Giỗ ông bà, giỗ tộc | Giữ lệ gia đình, gặp họ hàng | Ghi ngày âm lịch vào lịch điện thoại |
| Hội làng, lễ tế làng | Gặp lại người làng, cho con cháu biết quê | Theo dõi thông báo của làng, xã |
| Hè | Cho con nhỏ về ở với ông bà, đi vườn, tắm suối | Dặn con quy tắc an toàn khi ra suối, lên đồi |
| Việc hiếu, việc hỷ | Đám cưới, đám tang trong họ | Hỏi người nhà các lệ cần giữ |
Về quê dịp Tết và tảo mộ thường đông nhất; đường về Tiên Phước những ngày cuối năm nhiều xe, nên đi sớm trong ngày và tránh đường đồi lúc tối.
Góp gì cho quê: những cách đang làm
Làm đường, làm cầu nhỏ. Nhiều đường bê tông trong thôn ở các vùng nông thôn Quảng Nam được làm bằng vốn nhà nước kết hợp đóng góp của dân, trong đó có phần không nhỏ của người đi xa. Cách làm phổ biến: thôn lập ban vận động, công khai danh sách đóng góp, công khai chi.
Khuyến học. Quỹ khuyến học của tộc, của thôn thường nhờ người đi xa đóng góp nhiều. Tiền dùng để thưởng học sinh giỏi, hỗ trợ học sinh khó khăn, tặng xe đạp, sách vở. Đây là kiểu góp được người làng quý nhất.
Sửa nhà thờ tộc, lăng mộ tộc. Khi tộc sửa nhà thờ, xây lăng, phần lớn kinh phí đến từ con cháu ở xa. Việc này thường gắn với họp tộc ngày Tết.
Giúp người già, người ốm. Một số nhóm đồng hương có quỹ thăm hỏi người già, người ốm nặng, gia đình gặp nạn ở quê.
Đưa nông sản quê đi xa. Người đi xa là kênh bán tiêu, bòn bon, chuối, mít, rượu bòn bon của bà con cho bạn bè ở thành phố. Mối quan hệ này giúp nhà vườn ở quê có đầu ra ổn định hơn.
Nhóm đồng hương: giữ mối mà không áp lực
Ở các thành phố lớn, người Quảng Nam có truyền thống lập hội, nhóm đồng hương theo tỉnh, theo huyện, có khi theo xã. Hình thức hiện nay chủ yếu là nhóm liên lạc trên điện thoại, họp mặt cuối năm, quỹ tương trợ nhỏ. Người Tiên Phước, Tiên Cảnh ở xa cũng có những nhóm như vậy, quy mô và cách tổ chức khác nhau; trang không nêu tên nhóm cụ thể.
Nhóm đồng hương có ích nhất ở những việc thiết thực: giới thiệu chỗ ở, việc làm cho người mới lên thành phố; thăm hỏi khi ốm đau; gom đóng góp cho quê một cách minh bạch. Điều nên tránh là biến nhóm thành áp lực đóng góp, so bì ai góp nhiều ít, hoặc dùng danh nghĩa đồng hương để làm ăn, vay mượn thiếu rõ ràng.
Một nguyên tắc nhiều nhóm đồng hương lâu năm giữ được: mọi khoản thu chi đều công khai, ghi chép, báo cáo trong buổi họp mặt; đóng góp là tự nguyện; không bàn chuyện chính trị, chuyện riêng tư của thành viên trong nhóm chung.
Ai về giữ vườn: câu chuyện của nhiều nhà
Khi bố mẹ ở quê già yếu, câu hỏi lớn nhất của nhiều gia đình đi xa là: ai về giữ nhà, giữ vườn, chăm bố mẹ? Có nhà một người con quay về; có nhà nhờ người trong tộc trông coi; có nhà đón bố mẹ lên thành phố — nhưng nhiều cụ không muốn rời vườn.
Những cách làm đang thấy ở vùng trung du: thuê người làm vườn theo mùa, giao vườn cho người thân làm và chia sản phẩm, chuyển đổi một phần vườn sang cây ít công chăm hơn, hoặc giữ nguyên như một "ngôi nhà quê" để cả nhà về nghỉ. Có người trẻ quay về làm vườn theo cách mới, mở dịch vụ đón khách theo mô hình du lịch cộng đồng.
Không có lời giải chung. Điều nên làm sớm là nói chuyện thẳng thắn trong gia đình, khi bố mẹ còn khoẻ: mong muốn của bố mẹ, khả năng của từng người con, cách chia việc chia chi phí. Với chuyện đất đai, giấy tờ, nên làm rõ ràng theo quy định pháp luật để tránh tranh chấp về sau.
Giấy tờ khi về quê sau sáp nhập
Từ 1/7/2025, địa chỉ quê Tiên Cảnh là xã Thạnh Bình, TP Đà Nẵng. Người đi xa không bắt buộc phải về đổi mọi giấy tờ ngay; nhiều giấy tờ cũ vẫn còn giá trị sử dụng, kể cả khi địa chỉ trên đó vẫn ghi xã Tiên Cảnh, huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam. Tuy vậy, khi làm thủ tục mới (cấp lại giấy tờ, đăng ký đất đai, khai sinh cho con…), địa chỉ sẽ ghi theo đơn vị hành chính mới.
Việc liên quan đến cư trú, hộ tịch, đất đai của gia đình ở quê được giải quyết ở UBND xã Thạnh Bình và bộ phận một cửa của xã; nhiều thủ tục đã làm được qua cổng dịch vụ công trực tuyến. Trang không nêu địa chỉ trụ sở, số điện thoại hay mức phí; hãy kiểm thông tin hiện hành trước khi về. Danh mục thủ tục và đời sống của trang có hướng dẫn nguyên tắc chi tiết hơn.
Một lời khuyên thực tế: nếu có việc đất đai, thừa kế, tách thửa ở quê, nên chuẩn bị trước bản sao giấy tờ gốc, giấy uỷ quyền (khi cần người ở quê làm thay), và hỏi trước danh mục hồ sơ. Đi về một chuyến mà thiếu một tờ giấy là chuyện người xa quê gặp rất thường.
Người ở lại nhìn người đi
Câu chuyện xa quê thường kể từ phía người đi. Nhưng ở làng, người ở lại cũng có góc nhìn riêng. Người già vui khi con cháu về, nhưng cũng lo: con về vài ngày rồi đi, việc nặng trong vườn vẫn còn đó. Hàng xóm quý người đi xa nhớ quê, góp cho làng, nhưng cũng có khi khó chịu nếu người về khoe khoang, chê quê, hay quyết thay chuyện của làng mà không hỏi người ở lại.
Những người đi xa được làng quý nhất thường có vài điểm chung: về là chào hỏi khắp xóm, hỏi han người già, phụ việc giỗ việc tộc như mọi người; góp ý chuyện làng thì nói nhẹ, nghe nhiều; đóng góp thì lặng lẽ, minh bạch. Ngược lại, người về chỉ để làm giấy tờ đất, tính chuyện bán vườn mà không bàn với họ hàng dễ gây va chạm.
Hiểu góc nhìn của người ở lại giúp chuyến về quê nhẹ nhàng hơn. Làng không đòi người đi xa phải hy sinh gì lớn; chỉ mong người đi nhớ mình là người làng, cư xử như người làng.
Ngày nay điện thoại giúp người đi xa và người ở lại gần nhau hơn: nhóm liên lạc của tộc, của thôn đăng tin giỗ, tin ốm đau, hình ảnh vườn tược, mùa trái. Người ở xa nhờ đó biết chuyện quê hằng ngày; người ở lại cũng thấy mình không bị bỏ quên. Chỉ cần giữ phép lịch sự trong nhóm chung: không đăng chuyện riêng của người khác, không tranh cãi gay gắt.
Mẹo để chuyến về quê trọn vẹn
Từ kinh nghiệm của nhiều người xa quê, vài điều nhỏ giúp chuyến về đỡ vội:
- Lập danh sách việc cần làm (giấy tờ, sửa nhà, thăm ai) trước khi về, xếp theo ngày.
- Hỏi bố mẹ, người trong tộc lịch giỗ, lịch họp tộc để sắp xếp.
- Dành thời gian đi vườn cùng bố mẹ, nghe kể chuyện cây cối, đất đai — nhiều thông tin quan trọng chỉ nằm trong trí nhớ người già.
- Cho con nhỏ đi thăm nhà thờ tộc, mộ ông bà, làng cổ, nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng.
- Mang theo quà phù hợp cho người già: đồ dùng ấm, thuốc men theo chỉ định bác sĩ, thực phẩm mềm; tránh tự mua thuốc bổ cho bố mẹ khi chưa hỏi ý kiến bác sĩ.
- Khi về lại thành phố, nhớ để lại số liên lạc cho hàng xóm, trưởng thôn phòng khi có việc gấp với bố mẹ.
Câu hỏi thường gặp
Người Tiên Cảnh đi làm xa chủ yếu ở đâu?
Phổ biến nhất là Tam Kỳ, Đà Nẵng nội thành, TP.HCM và các khu công nghiệp phía Nam; một số người lao động ở nước ngoài. Trang không có số liệu chính thức về số người theo từng nơi.
Muốn góp tiền làm đường cho thôn ở quê thì làm thế nào?
Liên hệ trưởng thôn hoặc ban vận động của thôn để biết công trình, tổng kinh phí và cách đóng góp. Nên đề nghị nhận biên nhận và theo dõi bảng công khai danh sách đóng góp, chi tiêu.
Có bắt buộc đổi địa chỉ trên căn cước sau sáp nhập không?
Theo hướng dẫn chung khi sắp xếp đơn vị hành chính, giấy tờ đã cấp vẫn còn giá trị, không bắt buộc đổi ngay. Khi làm thủ tục mới, địa chỉ sẽ ghi theo xã Thạnh Bình. Hãy kiểm quy định hiện hành trước khi làm.
Bố mẹ già ở quê không muốn lên thành phố thì nên làm gì?
Tôn trọng mong muốn của bố mẹ, sắp xếp người thân hoặc hàng xóm tin cậy hỗ trợ hằng ngày, đặt lịch gọi điện đều đặn, về thăm thường xuyên hơn. Khi bố mẹ có bệnh mạn tính, nên trao đổi với bác sĩ về cách theo dõi từ xa.
Làm sao để con cháu ở thành phố biết về quê Tiên Cảnh?
Cho con về quê dịp hè hoặc hội làng, đi thăm nhà thờ tộc, làng cổ Lộc Yên, nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng; kể chuyện ông bà; giữ cách xưng hô quê trong nhà. Những trải nghiệm trực tiếp nhớ lâu hơn mọi lời kể.