Ngõ đá, tường đá và bờ đá là hình ảnh nhận diện của làng cổ Lộc Yên (xã Thạnh Bình, Đà Nẵng; xã Tiên Cảnh cũ). Đá cuội và đá tảng nhặt từ đồi, từ suối được xếp khan — không dùng vữa — thành bờ giữ đất vườn, tường rào, lối đi, bậc lên nhà và thành giếng. Qua nhiều đời, rêu, dương xỉ và rễ cây phủ lên, tạo thành những con ngõ xanh rêu mà khách nào đến cũng muốn chụp ảnh.
Bài này nói về đá ở Lộc Yên dưới góc độ kỹ thuật và đời sống: người làng xếp đá để làm gì, xếp thế nào cho bền, vì sao một bức tường đá không vữa lại đứng được qua bao mùa mưa lũ, và khách đi trên ngõ đá cần lưu ý gì để không làm hỏng nó — cũng không làm mình ngã.
Đá để làm gì: giữ đất trước tiên
Ở vùng đồi Tiên Phước, kẻ thù lớn nhất của vườn nhà là xói mòn. Mưa lớn mùa thu đổ xuống sườn dốc, cuốn đất màu xuống ruộng, xuống suối. Người khai khẩn hiểu rằng muốn giữ vườn thì phải giữ đất, và cách rẻ nhất, bền nhất là xếp đá thành bờ theo đường đồng mức.
Bờ đá chặn dòng nước chảy tràn, giữ đất lại phía trong, tạo những bậc vườn nhỏ bậc thang. Theo thời gian, đất bồi sau bờ đá, vườn phẳng dần. Đó là lý do khi đi trong Lộc Yên, bạn thấy những bờ đá thấp chạy ngang sườn đồi, không chỉ ở ven ngõ.
Từ bờ giữ đất, đá được dùng tiếp làm tường rào phân ranh giữa các vườn, làm lối đi cho khỏi lầy, làm bậc lên nhà, làm thành giếng. Báo chí khi giới thiệu Lộc Yên đều nhắc đá được dùng để kè bờ, lát lối và xây giếng — ba công dụng chính của đá trong làng.
Nhìn kỹ, bạn sẽ thấy cao độ các bờ đá không đều: chỗ dốc nhiều thì bờ cao và dày, chỗ thoải thì chỉ vài lớp đá. Người làng xếp theo đúng nhu cầu của từng mảnh vườn, không theo một khuôn chung, nên mỗi đoạn bờ đá có dáng riêng.
Đá lấy từ đâu
Đá ở Lộc Yên chủ yếu là đá tại chỗ. Khi khai vườn, người làng đào được rất nhiều đá lẫn trong đất đồi; thay vì vứt đi, họ xếp chúng thành bờ. Đá cuội tròn cạnh lấy từ lòng suối, khe nước quanh làng; đá tảng lớn lấy từ sườn đồi.
Vì là đá tại chỗ, màu và chất đá hài hoà với cảnh quan: xám, nâu, có vân, nhiều viên đã phong hoá bề mặt. Vùng xã Thạnh Bình có nền đá cổ — Hang Dơi gần đó là quần thể đá biến chất được các nhà địa chất đánh giá cao — nên đá trong làng cũng đa dạng.
Việc nhặt đá từ đồi, từ suối gắn liền với lao động làm vườn qua nhiều thế hệ. Một bức tường đá dài có thể là kết quả của hàng chục năm, mỗi mùa thêm vài viên. Không ai biết chính xác bức tường nào bao nhiêu tuổi, nhưng nhìn rêu và độ mòn có thể đoán đó là công sức của nhiều đời.
Xếp khan: vì sao không vữa mà vẫn bền
Đá tựa đá. Xếp khan là xếp đá không dùng chất kết dính. Mỗi viên đá được chọn và đặt sao cho tựa chắc lên các viên bên dưới và bên cạnh. Trọng lượng của chính khối đá giữ nó đứng.
Chân rộng, đỉnh hẹp. Bờ đá bền thường có chân rộng hơn đỉnh, mặt hơi nghiêng vào phía đất. Viên to đặt dưới, viên nhỏ đặt trên, khe hở chèn đá vụn.
Nước đi qua được. Không có vữa nên nước thấm qua các khe, không dồn áp lực lên tường. Đây là lý do tường đá khan đứng được qua mưa lớn, trong khi tường xây kín đôi khi bị đẩy đổ vì nước đọng phía sau.
Tự sửa được. Khi một đoạn bị sạt, người làng nhặt đá xếp lại, không cần vật liệu mới. Tường đá khan vì vậy luôn ở trạng thái "đang được sửa" qua các mùa.
Rêu và rễ giữ thêm. Rêu, dương xỉ, rễ cây mọc trong khe đá giúp giữ đất và gắn các viên đá với nhau. Nhổ hết cây cỏ trên tường đá cổ không phải lúc nào cũng tốt cho tường.
Ngõ đá: con đường nối nhà với nhà
Ngõ đá ở Lộc Yên là những lối đi hẹp, hai bên là bờ đá hoặc hàng chè, mặt lối lát đá hoặc đất nện có đá cài. Ngõ thường dốc thoai thoải theo sườn đồi, uốn quanh các khu vườn, dẫn từ đường chính vào từng nhà. Có ngõ chỉ đủ một người đi, có ngõ rộng hơn cho xe đạp, xe máy.
Đi trên ngõ đá là trải nghiệm chính của chuyến thăm Lộc Yên. Bóng cây che phủ, tường đá cao ngang hông hoặc ngang vai, thỉnh thoảng một cổng đá mở vào sân nhà. Tiếng gà, tiếng chó, tiếng người làm vườn vọng ra. Đây là thứ mà ảnh chụp chỉ truyền tải được một phần.
Ngoài Lộc Yên, vùng Tiên Cảnh cũ còn có ngõ đá Xóm Bàu – Thạnh Bình nằm trên tuyến đi bộ từ nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng sang Lộc Yên. Đoạn ngõ này cùng kiểu kỹ thuật, cho thấy đá xếp không phải đặc trưng riêng của một làng mà là cách làm chung của cả vùng đồi.
Cổng đá và bậc đá
Nhiều nhà ở Lộc Yên có cổng ngõ bằng đá: hai trụ đá xếp hoặc hai khối đá lớn dựng hai bên lối vào, có khi gác thêm thanh gỗ hoặc mái ngói nhỏ. Cổng không cao, không nhằm phòng thủ mà để đánh dấu ranh giới giữa ngõ chung và sân nhà.
Từ cổng vào sân thường có vài bậc đá, vì nhà đặt cao hơn ngõ. Bậc đá mòn nhẵn ở giữa — dấu vết của hàng trăm năm bước chân. Đứng ở bậc đá nhìn lên ngôi nhà gỗ phía trên là một góc nhìn đẹp, nhưng nhớ rằng đó đã là đất nhà người ta.
Một số cổng và bậc đá đã được tu sửa, gia cố trong các đợt bảo tồn. Phân biệt cái cũ và cái mới không khó: đá cũ tròn cạnh, phủ rêu, có vết mòn; đá mới sắc cạnh, sạch, khe chèn vữa. Cả hai đều cần thiết; điều quan trọng là phần sửa không làm mất dáng của phần cũ.
Đi trên ngõ đá cho an toàn và không làm hỏng ngõ
Ngõ đá đẹp nhưng không phải lúc nào cũng dễ đi. Những lưu ý sau giúp bạn và giúp làng:
- Mang giày đế bám; đá phủ rêu rất trơn khi ẩm, nhất là sau mưa và buổi sáng sớm có sương.
- Đi chậm ở đoạn dốc, bước vào chỗ đá phẳng, tránh bước lên mép đá tròn.
- Không trèo lên tường đá để chụp ảnh; tường đá khan có thể sạt khi bị đè lệch.
- Không cạy, gỡ đá, không bóc rêu làm kỷ niệm.
- Không đi xe máy vào những ngõ hẹp chỉ dành cho người đi bộ; bánh xe làm bong đá lát và gây nguy hiểm cho người đi bộ.
- Nhường đường cho người làng mang gánh, đẩy xe rau; ngõ là đường đi hằng ngày của họ.
Trẻ nhỏ và người lớn tuổi nên có người đi kèm ở các đoạn dốc. Nếu trời mưa lớn, nên hoãn đi các ngõ dốc, vì nước chảy trên mặt đá làm trơn hơn bình thường nhiều lần.
Chụp ảnh ngõ đá thế nào cho đẹp
Ánh sáng tốt nhất cho ngõ đá là ánh sáng xiên buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, khi nắng lọt qua tán cây tạo vệt sáng tối trên tường rêu. Giữa trưa, ánh nắng gắt làm mất chiều sâu và màu rêu.
Góc chụp thấp dọc theo bờ tường cho thấy rõ lớp đá và rêu; góc từ xa với một người đi bộ nhỏ ở cuối ngõ cho cảm giác về quy mô. Đừng dàn người đứng chắn cả ngõ để chụp, vì người làng có thể cần đi qua.
Nếu muốn chụp cổng nhà, sân nhà hay người làng, hãy hỏi trước. Một nụ cười và câu xin phép thường đủ; nhưng có nhà không muốn, và đó là quyền của họ.
Một gợi ý nữa: thay vì chỉ chụp tường rêu, hãy chụp chi tiết — một cây dương xỉ mọc từ khe đá, một bậc đá mòn lõm ở giữa, một dải nắng rơi trên mặt đá. Những bức ảnh ấy kể chuyện thời gian rõ hơn một tấm toàn cảnh, và cũng ít khi phải chen lấn với khách khác.
Giữ ngõ đá trước bê tông hoá
Thách thức lớn nhất với ngõ đá không phải là thời gian mà là sự tiện lợi. Đổ bê tông lối đi thì phẳng, sạch, đi xe máy êm; xây tường gạch thay bờ đá thì gọn, thẳng, ít phải sửa. Ở nhiều làng quê, những thay đổi như vậy diễn ra từng đoạn một, đến khi nhìn lại thì cảnh quan cũ đã mất.
Ở Lộc Yên, việc xếp hạng di tích quốc gia đặt ra yêu cầu giữ gìn cảnh quan, trong đó có hệ thống ngõ đá, bờ đá. Mọi việc sửa chữa trong khu vực bảo vệ di tích cần tuân theo hướng dẫn của cơ quan quản lý; quy định cụ thể về xây sửa nhà gần di tích có bài riêng ở mục thủ tục của trang.
Cân bằng giữa nhu cầu sống tiện nghi của người làng và yêu cầu bảo tồn không đơn giản. Một số nơi chọn cách giữ ngõ đá ở các tuyến tham quan chính, chấp nhận bê tông ở những đoạn ít giá trị cảnh quan. Đây là chuyện người làng và chính quyền cùng bàn; khách có thể góp phần nhỏ bằng cách trân trọng ngõ đá, đi bộ thay vì đòi đường rộng cho xe.
Rêu, dương xỉ và sự sống trên tường đá
Một bức tường đá khan lâu năm là một hệ sinh thái nhỏ. Rêu phủ mặt đá phía khuất nắng, địa y loang lổ ở mặt đón nắng, dương xỉ và cỏ mọc trong khe, rễ cây vườn len vào giữ đá. Thằn lằn, ốc, côn trùng trú trong các hốc. Mùa mưa, tường xanh đậm; mùa khô, rêu chuyển vàng nâu rồi xanh lại khi mưa về.
Chính lớp sống này làm nên vẻ "rêu phong" mà khách thích. Nó cũng có ích: giữ ẩm, giữ đất trong khe, làm chậm dòng nước chảy. Việc cạo rêu, nhổ cỏ để tường "sạch" như mới làm mất cả vẻ đẹp lẫn một phần chức năng của tường.
Tuy vậy, rễ cây to mọc sát chân tường có thể đẩy đá lệch theo thời gian. Người làng xử lý bằng cách tỉa cây, xếp lại đoạn bị đẩy. Đó là kiểu chăm sóc vừa đủ, không can thiệp quá tay, mà các làng giữ được cảnh quan cổ thường áp dụng.
Câu hỏi thường gặp
Ngõ đá Lộc Yên có từ bao giờ?
Không có tư liệu ghi năm xếp từng đoạn ngõ. Ngõ đá, bờ đá được người làng xếp dần qua nhiều thế hệ kể từ thời khai khẩn, được sửa chữa, bổ sung liên tục. Rêu và độ mòn cho thấy nhiều đoạn đã tồn tại rất lâu.
Vì sao tường đá không dùng vữa mà không đổ?
Đá được xếp khan theo cách đá tựa đá, chân rộng đỉnh hẹp, nghiêng vào phía đất. Nước thấm qua khe đá nên không dồn áp lực lên tường. Rêu và rễ cây trong khe cũng giúp giữ đá.
Đi ngõ đá Lộc Yên có khó không?
Ngõ đá dốc thoai thoải, phần lớn người khoẻ mạnh đi được dễ dàng. Khó nhất là khi đá ẩm và phủ rêu, rất trơn. Nên mang giày đế bám, đi chậm và tránh đi các ngõ dốc khi trời mưa lớn.
Có được đi xe máy vào ngõ đá không?
Một số ngõ rộng có xe máy của người làng qua lại, nhưng nhiều ngõ hẹp không phù hợp. Khách nên gửi xe ở chỗ quy định và đi bộ để vừa an toàn vừa không làm hỏng mặt ngõ.
Ngõ đá Xóm Bàu có phải ở Lộc Yên không?
Ngõ đá Xóm Bàu – Thạnh Bình nằm trên tuyến tham quan từ nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng sang làng cổ Lộc Yên, cùng vùng Tiên Cảnh cũ. Đó là một đoạn ngõ đá khác, cùng kiểu xếp đá của vùng.