Cách tốt nhất để xem làng cổ Lộc Yên là đi bộ, chậm, trong khoảng hai đến bốn giờ. Một vòng hợp lý thường bắt đầu từ khu đầu làng (gần giếng cổ và khu đón khách), theo các ngõ đá chính vào sâu trong làng, ghé một vài nhà cổ mở cửa, ra bờ ruộng ngắm toàn cảnh làng tựa đồi, rồi quay lại điểm xuất phát. Nếu đi từ nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng, có thể theo tuyến qua ngõ đá Xóm Bàu sang làng.
Bài này không đưa bản đồ hay khoảng cách cụ thể, vì lối đi trong làng thay đổi theo mùa, có đoạn đang tu sửa, và bản đồ số không phải lúc nào cũng ghi đúng các ngõ nhỏ. Thay vào đó là gợi ý về nhịp đi, các loại điểm dừng, những điều nên quan sát, và cách hỏi đường người làng. Đường về Tiên Cảnh và lịch trình ghép nhiều điểm có bài riêng ở mục đường về.
Bắt đầu từ đâu
Khu đầu làng là nơi hợp lý để bắt đầu: có chỗ gửi xe, gần giếng cổ, thường có người của tổ du lịch cộng đồng hoặc người làng có thể chỉ đường. Thương hiệu du lịch của làng nhắc đến cổng làng và quán nghỉ đầu làng như những thành phần đón khách; khi đến, bạn hỏi người địa phương chỗ gửi xe và điểm xuất phát đang được dùng.
Nếu đi theo đoàn có hướng dẫn, người dẫn sẽ có tuyến riêng. Nếu đi tự túc, nên dành vài phút ở đầu làng để hỏi xem hôm đó nhà cổ nào có chủ ở nhà và sẵn lòng đón khách. Câu hỏi đơn giản này tiết kiệm cho bạn nhiều thời gian đi tìm.
Một lựa chọn khác là bắt đầu từ nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng ở thôn Tiên Cảnh, đi bộ qua ngõ đá Xóm Bàu – Thạnh Bình sang Lộc Yên. Tuyến này dài hơn nhưng cho thấy sự liền mạch giữa hai làng và hai di tích quốc gia của vùng.
Một vòng gợi ý
Thứ tự dưới đây chỉ là khung tham khảo; tuỳ hôm, tuỳ lối đi đang mở mà bạn điều chỉnh:
- Đầu làng: gửi xe, ghé giếng cổ, quan sát thành giếng đá và sân giếng. Hỏi đường và hỏi nhà nào mở cửa.
- Ngõ đá chính: đi chậm theo ngõ dẫn vào làng, để ý bờ đá, hàng rào chè, cổng đá các nhà.
- Nhà cổ thứ nhất: nếu có nhà mở cửa, xin phép vào, nghe chủ nhà kể, nhìn bộ khung gỗ, gian thờ, hiên lá mái.
- Ngõ phụ: rẽ vào một ngõ nhỏ hơn để cảm nhận độ kín đáo của làng, nhưng quay ra nếu thấy ngõ dẫn thẳng vào sân nhà.
- Nhà cổ thứ hai: so sánh với nhà thứ nhất — kiểu nhà, gỗ, cách bố trí vườn.
- Bờ ruộng: đi ra mép đồng để nhìn ngược lại làng: mái ngói, tán cây, đồi phía sau.
- Nghỉ chân: ngồi dưới một gốc cây hoặc ở quán nghỉ, uống nước, ghi chép.
- Quay về: theo một ngõ khác nếu có, để thấy thêm một góc làng.
Cả vòng nếu đi thong thả mất khoảng hai đến ba giờ; thêm thời gian trò chuyện ở nhà cổ có thể lên bốn giờ. Không nên ép vòng này vào một giờ.
Nhịp đi: chậm là đúng
Lộc Yên không có những công trình đồ sộ khiến khách dừng lại trầm trồ. Vẻ đẹp nằm ở chi tiết: một bậc đá mòn, một mảng rêu, một đầu kèo chạm, một khung cửa nhìn ra vườn. Đi nhanh sẽ bỏ qua hết. Hãy đi với tốc độ của người làng đi thăm hàng xóm.
Dừng lại thường xuyên, nhìn lên và nhìn xuống. Nhìn lên để thấy mái ngói, tán cây, đồi xa. Nhìn xuống để thấy mặt đá, rêu, cỏ, dấu chân. Lắng nghe: tiếng gà, tiếng chim, tiếng nước chảy trong mương, tiếng người gọi nhau ở vườn bên.
Nếu đi cùng trẻ em, biến việc đi dạo thành trò chơi tìm kiếm: tìm giếng, tìm cây mít to nhất, tìm cổng đá cao nhất, tìm con mèo nằm trên tường đá. Trẻ sẽ nhớ làng lâu hơn nhiều so với nghe giảng.
Một mẹo nhỏ: đặt điện thoại vào túi trong mười lăm phút đầu, chỉ đi và nhìn. Sau đó mới lấy ra chụp những gì thật sự khiến mình dừng lại. Ảnh sẽ ít hơn nhưng đáng giữ hơn.
Những điểm dừng đáng giá
Giếng cổ. Dấu vết đời sống chung của làng, dễ tìm, thường được chọn làm điểm đầu.
Một ngôi nhà rường mở cửa. Được bước vào gian nhà, thấy bộ khung gỗ mít và nghe chủ nhà kể là phần quý nhất của chuyến đi.
Một khúc ngõ đá dốc. Nơi thấy rõ kỹ thuật xếp đá khan và lớp rêu phủ, đẹp nhất khi có nắng xiên.
Mép đồng nhìn về làng. Góc nhìn toàn cảnh duy nhất cho thấy làng tựa đồi, mặt ra đồng.
Một khu vườn nhiều tầng. Nếu chủ vườn cho phép, đi vào xem cách cây được sắp đặt: cau, mít trên cao, cây trái ở giữa, rau dưới thấp.
Khu sinh hoạt chung. Nhà văn hoá thôn, sân làng — nơi diễn ra hội làng và các buổi họp, giúp hiểu làng như một cộng đồng.
Không cần ghé đủ cả sáu loại điểm dừng trong một lần. Hai ba điểm dừng thật lâu thường cho cảm nhận sâu hơn sáu điểm dừng vội. Nếu ngôi nhà cổ bạn định ghé hôm đó đóng cửa, hãy coi đó là lý do để ngồi lâu hơn ở bờ ruộng hay dưới gốc mít, chứ không phải chuyến đi bị hỏng.
Hỏi đường người làng
Bản đồ số đôi khi ghim sai vị trí các điểm trong làng hoặc không vẽ các ngõ nhỏ. Cách nhanh nhất là hỏi người làng. Người Quảng trung du thường nhiệt tình chỉ đường, có khi dẫn đi một đoạn.
Khi hỏi, chào trước, nói rõ muốn đi đâu: "Dạ cho con hỏi đường ra giếng cổ" hay "nhà cổ nào đang mở cửa ạ". Nghe giọng Quảng lần đầu có thể khó, đừng ngại hỏi lại. Cảm ơn khi được chỉ.
Tránh hỏi những người đang bận việc nặng như gánh hàng, phun thuốc vườn, chạy xe. Người ngồi trước hiên nhà, người làm vườn nhẹ là đối tượng hỏi dễ nhất.
Nếu được người làng dẫn đường một đoạn, đừng vội đưa tiền như trả công; một lời cảm ơn chân thành, hỏi thăm vài câu về vườn tược là đủ. Nếu muốn đáp lễ, mua ít nông sản của nhà họ nếu họ có bán là cách tự nhiên hơn.
Thời điểm trong ngày
Sáng sớm là lúc làng đẹp nhất: sương mỏng trên đồng, ánh sáng mềm, không khí mát, người làng bắt đầu ra vườn. Đi từ khoảng sáu, bảy giờ sáng mùa hè sẽ tránh được nắng gắt. Mùa đông, nên đi muộn hơn chút khi sương tan và đá ngõ bớt ướt.
Giữa trưa nắng gắt, nhiều gia đình nghỉ trưa, nhà cổ ít mở cửa. Nếu đến giờ này, nên nghỉ ở quán nghỉ hoặc ăn trưa, đợi chiều mới đi tiếp.
Chiều muộn, nắng xiên vàng chiếu lên mái ngói và tường đá, khói bếp bay lên — khung cảnh rất đẹp để chụp ảnh. Nhưng trời tối nhanh trong vườn rậm, muỗi nhiều; nên ra khỏi làng trước khi trời tối hẳn, nhất là khi phải đi đường đồi về.
Ngày mưa nhỏ cũng có cái hay riêng: làng vắng khách, rêu xanh thẫm, mùi đất ẩm. Chỉ cần áo mưa gọn, giày bám tốt và đi thật chậm ở các đoạn dốc. Ngày mưa to, nước chảy trên ngõ thì nên hoãn.
Đồ mang theo cho nửa ngày đi bộ
Không cần nhiều, nhưng thiếu một thứ có thể làm chuyến đi kém vui:
- Giày đi bộ đế bám, đã đi quen chân.
- Nước uống đủ cho vài giờ; mùa hè mang nhiều hơn.
- Mũ rộng vành hoặc nón lá, kem chống nắng.
- Áo khoác mỏng dài tay, thuốc chống muỗi.
- Túi nhỏ đựng rác.
- Sổ tay hoặc điện thoại để ghi chép, chụp ảnh.
- Một ít tiền mặt mệnh giá nhỏ nếu muốn mua nông sản, quà quê.
Không cần mang loa, đồ ăn vặt nhiều, đồ cồng kềnh. Lộc Yên hợp với hành trang gọn nhẹ và tinh thần chậm rãi.
Nếu định ở lại tới chiều, mang thêm đèn pin nhỏ hoặc dùng đèn điện thoại cho đoạn ra xe. Ngõ đá trong vườn tối rất nhanh khi mặt trời xuống sau đồi, sớm hơn so với ngoài đường lớn.
Mùa mưa thêm áo mưa gọn và túi chống nước cho điện thoại, giấy tờ. Mùa hè thêm khăn ướt và một chai nước dự phòng để trong xe.
Đi một mình, đi đôi hay đi đoàn
Đi một mình hoặc đi đôi là cách dễ cảm nhận làng nhất: ít ồn, dễ dừng lại, dễ được người làng mời vào nhà. Người làng thấy một hai khách lặng lẽ đi thường cởi mở hơn với một đoàn đông.
Đi đoàn đông (từ mười người trở lên) nên có người dẫn và báo trước cho làng. Đoàn đông chia thành nhóm nhỏ khi vào nhà cổ, vì gian nhà chật, đông người làm ồn và có thể va chạm đồ đạc. Trưởng đoàn nên nhắc mọi người về cách ứng xử trước khi vào làng.
Đi cùng người lớn tuổi hoặc trẻ nhỏ, chọn ngõ ít dốc, nghỉ nhiều, tránh đi giữa trưa. Một vòng ngắn quanh đầu làng, giếng cổ và một nhà cổ đã đủ cho những người ít sức.
Với nhóm bạn trẻ, điều cần nhớ nhất là âm lượng. Tiếng cười nói, nhạc mở loa trong ngõ đá vọng vào từng nhà; với người làng, đó là sự làm phiền rõ nhất. Đi như khách đến chơi nhà người quen ở quê là đủ.
Sau khi đi dạo: ghép thêm gì
Một buổi đi dạo Lộc Yên kết thúc hợp lý bằng việc ghé nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng nếu chưa đi, hoặc nghỉ trưa rồi buổi chiều đi một danh thắng tự nhiên trong xã Thạnh Bình như Hang Dơi, bãi đá Lò Thung. Cách ghép này cân bằng giữa văn hoá và thiên nhiên, giữa đi bộ chậm trong làng và vận động ngoài trời.
Nếu còn sức và thời gian, có thể hỏi người làng xem gần đó có nhà nào đang làm bánh, làm nông sản để xem. Những hoạt động như vậy không có lịch cố định, phụ thuộc mùa và từng gia đình. Lịch trình chi tiết cho một ngày, hai ngày có ở mục đường về và lịch trình của trang.
Đừng cố nhồi quá nhiều điểm. Đường đồi giữa các điểm tuy không xa nhưng quanh co; đi vội từ làng cổ sang hang đá rồi ra suối trong một buổi chiều sẽ khiến điểm nào cũng chỉ kịp chụp ảnh. Chọn ít điểm, ở lâu, là cách đi hợp với vùng trung du này.
Câu hỏi thường gặp
Đi dạo hết làng cổ Lộc Yên mất bao lâu?
Một vòng đi bộ thong thả qua các ngõ đá chính, giếng cổ, một hai nhà cổ và bờ ruộng mất khoảng hai đến ba giờ. Nếu dừng lâu trò chuyện với chủ nhà hoặc ngồi nghỉ, nên dành nửa ngày.
Có cần thuê người dẫn khi đi Lộc Yên không?
Không bắt buộc. Đi tự túc vẫn xem được ngõ đá, giếng cổ, cảnh quan. Có người dẫn của làng thì dễ vào nhà cổ và nghe chuyện hơn. Đoàn đông nên liên hệ trước qua kênh chính thức của xã hoặc tổ du lịch cộng đồng.
Đi xe máy vào làng có được không?
Đường chính vào làng đi xe máy được, nhưng nhiều ngõ đá hẹp và dốc chỉ phù hợp đi bộ. Nên gửi xe ở khu đầu làng hoặc nơi được chỉ định, rồi đi bộ vào trong.
Có thể đi bộ từ nhà lưu niệm cụ Huỳnh sang Lộc Yên không?
Có tuyến tham quan nối nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng với làng cổ Lộc Yên qua ngõ đá Xóm Bàu – Thạnh Bình. Độ dài và tình trạng lối đi nên hỏi tại chỗ, vì có thể thay đổi theo mùa và theo các đợt tu sửa.
Đi Lộc Yên buổi chiều có được không?
Được, chiều muộn có ánh nắng vàng rất đẹp. Tuy vậy trời tối nhanh trong vườn rậm và muỗi nhiều, nên kết thúc trước khi trời tối, nhất là khi phải đi đường đồi về Tam Kỳ hoặc xa hơn.