Dã ngoại bên suối thác ở vùng Tiên Cảnh và xã Thạnh Bình (Đà Nẵng) mà không để lại dấu vết nghĩa là khi bạn rời đi, chỗ ấy trông như chưa có ai đến: không rác, không vết lửa, không chữ khắc, không cành gãy, không đá bị dời. Nghe giản dị, nhưng đó là điều quyết định một danh thắng như Lò Thung còn đẹp sau mười năm nữa hay không.
Bộ nguyên tắc "không để lại dấu vết" (Leave No Trace) được các tổ chức bảo tồn và cộng đồng đi bộ đường dài trên thế giới phổ biến từ nhiều thập kỷ, với bảy nguyên tắc cơ bản về chuẩn bị, chọn chỗ, rác, giữ nguyên hiện trạng, lửa, động vật và người khác. Bài này áp dụng chúng vào bối cảnh rất cụ thể: suối đá, vườn đồi, làng quê xứ Quảng.
Không phải lời dạy đạo đức. Đây là những việc làm cụ thể, ai cũng làm được trong một buổi picnic.
Chuẩn bị trước: bớt rác từ lúc ở nhà
Phần lớn rác ở suối là bao bì của đồ ăn mang theo. Cắt rác từ gốc bằng mấy việc:
- Đựng đồ ăn trong hộp dùng nhiều lần thay vì hộp xốp, túi ni lông.
- Mang bình nước lớn cho cả nhóm và ly cá nhân, thay cho nhiều chai nhựa nhỏ.
- Bóc bớt bao bì ở nhà: bánh, kẹo chia sẵn vào hộp.
- Mang theo hai túi rác: một cho rác khô, một cho rác ướt như vỏ trái cây, thức ăn thừa.
- Mang khăn vải thay giấy ăn dùng một lần nếu có thể.
- Lên kế hoạch lượng đồ ăn vừa đủ, tránh thừa phải bỏ.
Một nhóm sáu người đi picnic với cách chuẩn bị này, ví dụ giả định, có thể chỉ mang về một túi rác nhỏ thay vì cả bao lớn. Ít rác hơn nghĩa là ít khả năng rơi vãi hơn.
Kiểm tra thêm thời tiết, mùa nước và quy định của điểm đến trước khi đi cũng là một phần chuẩn bị. Biết trước nơi ấy không có thùng rác, không có nhà vệ sinh, không cho đốt lửa thì sắp xếp đồ đạc phù hợp từ nhà, thay vì đến nơi mới xoay xở.
Chọn chỗ ngồi: đá khô, không chiếm lối, không lấn vườn
Chỗ tốt để dã ngoại ở bãi đá là tảng đá khô, rộng, cao hơn mực nước, gần lối lên bờ. Ngồi trên đá thay vì dọn cỏ, chặt cây làm chỗ ngồi; đá không bị tổn thương như thảm thực vật ven bờ.
Không trải bạt, bày đồ chắn lối đi của người khác, nhất là lối người dân dùng để ra vườn, ra ruộng. Không ngồi trong vườn nhà người khi chưa xin phép. Không dựng lều, mắc võng vào cây non, cây ăn quả của người dân.
Nếu điểm đến đông, chọn chỗ cách nhóm khác một khoảng, để mỗi nhóm có không gian riêng. Ở suối, âm thanh dội rất xa; chỗ ngồi gần nhau dễ thành ồn ào.
Nhóm đông trên mười người nên chia nhỏ ra vài chỗ ngồi, hoặc chọn thời điểm vắng như ngày thường thay vì cuối tuần, lễ Tết. Một bãi đá đông người cùng lúc vừa mất vẻ yên tĩnh, vừa khó giữ an toàn vì khó để mắt đến nhau.
Rác: mang vào gì thì mang ra nấy
Rác nhìn thấy. Chai, lon, túi, hộp: dễ nhớ, dễ gom. Kiểm tra lại chỗ ngồi trước khi rời đi, nhìn cả kẽ đá.
Rác nhỏ hay bị quên. Đầu lọc thuốc lá, nắp chai, vỏ kẹo, que tre xiên thịt, dây buộc. Chúng nhỏ nhưng tồn tại rất lâu, mắc trong kẽ đá, trôi xuống sông.
Rác hữu cơ. Vỏ trái cây, xương, thức ăn thừa thường bị nghĩ là "tự phân huỷ". Thực tế chúng phân huỷ chậm ở trên đá, thu hút ruồi, kiến, chó, làm bẩn nước và mất mỹ quan. Mang về hết.
Rác của người khác. Nếu thấy rác do người trước để lại, nhặt thêm vài món bỏ vào túi mình. Không ai bắt buộc, nhưng đó là cách nhanh nhất để một bãi đá sạch dần.
Bỏ rác đúng chỗ. Mang rác về khu dân cư, bỏ vào thùng rác công cộng hoặc mang về nhà. Không đốt, không chôn, không nhét vào hốc đá.
Lửa và nấu nướng: tại sao không đốt trên đá
Nướng thịt bên suối là thú vui quen thuộc, nhưng lửa để lại dấu vết lâu nhất. Vết cháy đen trên đá tồn tại nhiều năm; than, tro trôi xuống nước làm đục nước; đá bị nung nóng rồi gặp nước lạnh có thể nứt vỡ. Mùa khô, tàn lửa bay vào lá khô ven bờ có thể gây cháy vườn, cháy rừng trồng của người dân.
Cách thay thế đơn giản là mang đồ ăn đã nấu chín từ nhà, hoặc hẹn bữa ăn ở nhà dân, quán trong làng sau khi rời suối. Nếu thật sự cần đun nước, dùng bếp ga mini đặt trên nền vững, xa lá khô, có người trông, tắt hẳn và mang vỏ bình về.
Hút thuốc cũng là một dạng lửa. Mùa khô ở vùng đồi, một tàn thuốc ném vào cỏ khô có thể gây cháy. Nếu hút, dập kỹ và mang đầu lọc về.
Giữ nguyên hiện trạng: đá, cây, rêu không phải đồ lưu niệm
Nhiều người có thói quen khắc tên, viết chữ lên đá, lên thân cây để "đánh dấu đã đến". Ở danh thắng, đây là hành vi xâm hại cảnh quan, có thể bị xử lý theo quy định về bảo vệ di tích, danh thắng. Và nó làm hỏng chính thứ khiến nơi ấy đáng đến.
Xếp đá thành tháp, thành chồng để chụp ảnh cũng đang trở thành trào lưu ở nhiều nơi. Nghe vô hại, nhưng dời đá trong lòng suối làm thay đổi dòng chảy nhỏ, phá chỗ trú của tôm cua, côn trùng nước; tháp đá đổ vào mùa nước lên có thể trôi xuống vướng các khe. Chụp đá như nó vốn có là đủ.
Không bẻ cành, hái hoa dại, bóc rêu, đào cây con về trồng. Không bắt cá, tôm, cua, ốc suối để chơi. Những thứ nhỏ ấy là một phần của hệ sinh thái làm nên vẻ đẹp con suối.
Tiếng ồn và ánh mắt người khác
Ở suối, tiếng nước chảy và tiếng chim là âm thanh chính. Loa kéo, nhạc mở to, hò hét xé tan không gian ấy cho mọi người xung quanh, kể cả người dân đang làm vườn gần đó. Nếu muốn nghe nhạc, dùng tai nghe.
Người dân vùng đồi có nhịp sống riêng: làm vườn sáng sớm, nghỉ trưa, làm tiếp buổi chiều. Nhóm khách đến ồn ào giữa trưa có thể làm phiền cả một xóm. Chào hỏi khi gặp người, nói nhỏ khi đi qua nhà dân, không chụp ảnh người khác khi họ chưa đồng ý.
Với động vật: chim, sóc, bò của người dân thả trên đồi đều không nên bị đuổi, cho ăn đồ của người. Cho động vật ăn làm chúng quen lại gần người, dễ bị hại.
Giờ giấc cũng là một dạng tôn trọng. Rời suối trước khi trời tối không chỉ vì an toàn mà còn để không làm phiền người dân bằng đèn xe, tiếng nói chuyện trên đường làng lúc khuya. Ở vùng quê, buổi tối là thời gian nghỉ ngơi của cả xóm.
Flycam, chụp ảnh và mạng xã hội
Ảnh đẹp giúp quảng bá vùng đất, nhưng cách chụp và cách chia sẻ cũng cần có trách nhiệm. Khi bay flycam, tìm hiểu quy định hiện hành về bay thiết bị bay không người lái, tránh bay sát nhà dân, sát người đang tắm, sát khu di tích nếu có quy định riêng. Không bay khi gió lớn, trời sắp mưa.
Khi đăng ảnh, cân nhắc chia sẻ toạ độ chính xác của những điểm nhạy cảm, ít người biết, nhất là những nơi nguy hiểm như vực sâu. Một điểm nhỏ bỗng nổi tiếng trên mạng có thể đón cả trăm người mỗi cuối tuần khi chưa có lối đi, nhà vệ sinh, người quản lý. Thay vào đó, khuyến khích người đọc liên hệ địa phương, đi cùng người dẫn.
Thêm một dòng nhắc an toàn và mang rác về vào mỗi bài chia sẻ. Ảnh đẹp đi kèm thông điệp tử tế lan nhanh không kém ảnh đẹp đơn thuần.
Du lịch cộng đồng: tiền đi đâu, ai được hưởng
Xã Thạnh Bình đang hướng tới du lịch dựa vào làng cổ, di tích, cảnh quan và vườn đồi. Mô hình này chỉ bền khi người dân địa phương được hưởng lợi: bán bữa cơm, sản vật, dẫn đường, cho thuê chỗ nghỉ. Khi đó, chính họ có lý do để giữ suối sạch, giữ đá nguyên, nhắc khách không xả rác.
Khách có thể góp phần bằng những lựa chọn nhỏ: ăn bữa cơm ở nhà dân, mua tiêu, bòn bon, mít, chuối của người làng, nhờ người trong thôn dẫn đường. Tránh mang theo đủ mọi thứ từ thành phố rồi chỉ để lại rác. Một chuyến đi để lại ít rác và chút thu nhập cho người làng là chuyến đi được chào đón lần sau.
Khi trả công dẫn đường hay mua bữa ăn, nên trả đúng thoả thuận và sòng phẳng. Ép giá quá mức ở vùng quê làm người dân nản việc đón khách; ngược lại, tiền boa lố cũng có thể làm méo nếp sống cộng đồng. Cách tốt nhất là hỏi, thoả thuận rõ từ đầu, rồi giữ lời.
Nhà vệ sinh và nước thải: chuyện ít ai nói
Ở những điểm suối chưa có nhà vệ sinh, chuyện đi vệ sinh là nguồn ô nhiễm khó thấy mà ảnh hưởng lớn. Nguyên tắc chung: đi trước khi rời làng; nếu bắt buộc, đi xa nguồn nước, xa lối đi, đào hố nông và lấp lại, mang giấy về chứ không bỏ lại.
Không tắm bằng xà phòng, gội đầu bằng dầu gội, rửa bát bằng nước rửa chén trực tiếp trong suối. Những hoá chất ấy, dù lượng nhỏ, cộng dồn qua nhiều nhóm khách sẽ ảnh hưởng tới cá, tôm và người dân phía dưới dùng nước.
Nếu địa phương có nhà vệ sinh công cộng hoặc nhà dân cho mượn, dùng giữ sạch, gửi chút tiền cảm ơn nếu được yêu cầu. Đó cũng là cách để du lịch cộng đồng có thêm nguồn thu duy trì các tiện ích cơ bản.
Với trẻ nhỏ, mang theo bỉm, khăn ướt thì cũng mang về toàn bộ; đây là loại rác hay bị bỏ lại nhất ở các bãi suối và phân huỷ rất chậm.
Bảy nguyên tắc không để lại dấu vết, áp vào vùng Tiên Cảnh
Lên kế hoạch và chuẩn bị: biết mùa nước, thời tiết, quy định của điểm đến, mang đủ đồ để không phải xoay xở tại chỗ. Đi và nghỉ trên bề mặt bền: đá khô, lối mòn sẵn có, không giẫm vườn, không mở lối mới. Xử lý chất thải đúng cách: mang rác về, đi vệ sinh xa nguồn nước.
Để lại những gì tìm thấy: không lấy đá, cây, rêu, không dời đá, không khắc chữ. Giảm tác động của lửa: không đốt lửa trên đá, mang đồ ăn chín sẵn. Tôn trọng động vật hoang dã: không bắt, không cho ăn, không đuổi. Tôn trọng người khác: giữ yên tĩnh, nhường lối, chào hỏi người dân.
Bảy nguyên tắc ấy được viết cho những cung đường hoang dã ở nhiều nước, nhưng áp vào một bãi đá suối xứ Quảng vẫn vừa khít. Điều khác biệt là ở đây có thêm người làng, vườn tược, di tích; nên tôn trọng người khác cũng có nghĩa là tôn trọng nếp sống và tài sản của họ.
Câu hỏi thường gặp
Có được cắm trại qua đêm ở bãi đá Lò Thung không?
Trang không có thông tin về quy định cắm trại tại chỗ. Cắm trại sát lòng suối có nguy cơ lũ về ban đêm, đặc biệt mùa mưa. Nếu muốn ở lại, hỏi chính quyền xã, người dân để biết chỗ được phép, chọn đất cao, xa mép nước, và tuân thủ quy định hiện hành.
Mang loa nhỏ nghe nhạc ở suối có sao không?
Loa nhỏ mở vừa đủ nghe trong nhóm thì ít phiền ai, nhưng ở suối âm thanh dội xa hơn ở thành phố. Nếu xung quanh có nhóm khác hoặc nhà dân, nên dùng tai nghe. Tiếng nước, tiếng chim là một phần trải nghiệm đáng giữ.
Vỏ trái cây để lại ở suối có hại không?
Vỏ trái cây phân huỷ chậm trên mặt đá, thu hút côn trùng, làm bẩn nước, mất mỹ quan và tạo thói quen xấu cho người sau thấy rằng bỏ rác ở đây là bình thường. Nên mang về như mọi loại rác khác.
Thấy người khác xả rác thì nên làm gì?
Có thể nhắc nhẹ nhàng, lịch sự, hoặc tự nhặt giúp nếu tiện. Tránh cãi vã. Nếu thấy hành vi nghiêm trọng như đổ rác thành đống, đánh bắt cá bằng điện, chặt cây, báo cho người dân, trưởng thôn hoặc UBND xã Thạnh Bình.
Có nên xếp tháp đá để chụp ảnh không?
Không nên. Dời đá trong lòng suối làm thay đổi chỗ trú của sinh vật nước và dòng chảy nhỏ; tháp đá có thể đổ, trôi khi nước lên. Ở khu danh thắng, giữ nguyên hiện trạng là nguyên tắc. Chụp cảnh đá tự nhiên là đủ đẹp.