Chi phí sinh hoạt ở vùng Tiên Cảnh — nay thuộc xã Thạnh Bình, TP Đà Nẵng — thường thấp hơn nội thành ở những khoản nhà ở và rau quả, nhưng có những khoản riêng của vùng đồi: xăng xe cho quãng đường dài, vật tư cho vườn, việc giỗ chạp, hiếu hỷ theo nếp làng, chi phí cho con đi học xa. Không có con số chung đúng cho mọi nhà; bài này chỉ ra các khoản cấu thành để mỗi gia đình tự lập ngân sách.
Bài không nêu giá cả, vì giá thay đổi theo mùa, theo năm và mỗi nhà một kiểu sống. Các ví dụ về tỉ lệ là ví dụ giả định để minh hoạ cách nghĩ. Nếu bạn đang tính chuyện rời thành phố về quê ở, bài này giúp bạn nhìn ra những khoản thường bị bỏ sót.
Những khoản thấp hơn thành phố
Nhà ở. Phần lớn gia đình ở nhà của mình trên đất của mình, không có khoản thuê nhà hằng tháng — khoản thường chiếm phần lớn ngân sách của người ở trọ thành phố.
Rau, trái, củi. Vườn nhà cho rau, chuối, mít, đu đủ, có nhà nuôi gà, thả cá ao. Phần tự cung tự cấp này không ghi thành tiền nhưng làm hoá đơn đi chợ nhẹ đi đáng kể.
Ăn uống ngoài. Ít quán, ít thói quen ăn ngoài, cà phê ngoài; bữa ăn chủ yếu nấu ở nhà.
Giải trí có trả tiền. Ít rạp, ít trung tâm mua sắm; thời gian rảnh dành cho vườn, cho họ hàng, cho dòng suối gần nhà.
Nhịp mua sắm. Ở quê ít bị cám dỗ bởi quảng cáo, khuyến mãi bày ngay trước cửa; nhiều người về quê nhận ra phần chi tiêu vặt giảm hẳn chỉ vì không còn đi ngang qua hàng quán mỗi ngày. Bù lại, mua sắm qua mạng có thể thành thói quen mới, nên để mắt tới.
Những khoản cao hơn, hoặc chỉ vùng đồi mới có
Đi lại. Mọi thứ cách xa nhau: chợ, trường cấp ba, bệnh viện tuyến trên, nơi bán vật tư. Xe máy là phương tiện chính; xăng xe, sửa xe, thay lốp trên đường đồi là khoản đều đặn. Gia đình có người đi làm Tam Kỳ, Đà Nẵng mỗi ngày thì khoản này lớn.
Vật tư cho vườn. Phân bón, giống, cọc tiêu, ống tưới, thuê nhân công lúc thu hoạch. Đây là chi phí sản xuất, nhưng ở nhà vườn nó lẫn vào chi tiêu gia đình nếu không tách sổ.
Giỗ chạp, hiếu hỷ. Nếp làng xứ Quảng coi trọng ngày giỗ, đám cưới, đám tang; mỗi năm có những tháng dồn nhiều đám. Đây là khoản khó cắt và không nên cắt hẳn, nhưng cần đưa vào ngân sách.
Sửa nhà sau mùa mưa. Ngói vỡ, mối mọt, rãnh thoát nước, tường ẩm — nhà vùng đồi cần tiền bảo trì đều hơn nhà phố.
Con đi học xa. Khi con lên cấp ba, đại học, khoản trọ học, đi lại, ăn uống ở nơi khác thường là khoản lớn nhất của nhiều nhà.
Một khung ngân sách tháng để tự điền
Bảng là khung cho mỗi gia đình tự điền theo thực tế. Cột tỉ lệ là ví dụ giả định của một nhà bốn người có vườn tiêu, một con học cấp hai, không phải số liệu điều tra.
| Nhóm khoản | Gồm những gì | Ví dụ giả định về tỉ lệ |
|---|---|---|
| Ăn uống | Gạo, thịt cá, gia vị; trừ phần vườn tự có | khoảng một phần ba |
| Đi lại | Xăng, sửa xe, vé xe đi xa | khoảng một phần mười |
| Điện, nước, liên lạc | Điện, nước, gas hoặc củi, cước điện thoại, mạng | dưới một phần mười |
| Học hành | Đồ dùng, đóng góp, học thêm nếu có | khoảng một phần mười |
| Sức khoẻ | Bảo hiểm y tế hộ gia đình, thuốc, đi khám | tuỳ năm |
| Hiếu hỷ, giỗ chạp | Đám cưới, đám tang, ngày giỗ trong họ | dồn theo mùa |
| Dự phòng | Sửa nhà, xe hỏng, việc bất ngờ | nên có, dù nhỏ |
Điểm mấu chốt không phải tỉ lệ, mà là tách được chi tiêu gia đình khỏi chi phí vườn. Nhiều nhà vườn thấy cuối năm "không biết tiền đi đâu" vì hai thứ lẫn vào nhau.
Thu nhập theo mùa: ngân sách phải tính theo năm
Thu nhập của nhà vườn đồi đến theo mùa vụ: mùa thu hoạch tiêu, mùa bán keo, mùa trái cây. Có tháng nhiều tiền, có tháng gần như không có gì. Lập ngân sách theo tháng như người ăn lương là không hợp; nên tính theo năm, rồi chia đều phần chi tiêu đặn ra từng tháng.
Ví dụ giả định: một nhà có hai đợt thu lớn trong năm. Sau mỗi đợt, họ để riêng ngay phần chi tiêu đặn cho sáu tháng tới, phần vật tư cho vụ sau, phần dự phòng, rồi mới tính tới việc sửa nhà, mua sắm. Cách làm này cũ như ông bà, nhưng nhiều gia đình trẻ quen thu nhập tháng ở thành phố khi về quê lại hay quên.
Keo là trường hợp đặc biệt: chu kỳ nhiều năm mới khai thác một lần, khoản tiền lớn đến một lúc. Dùng khoản đó cho những việc dài hạn — làm nhà, học hành cho con, trồng lại rừng — thay vì để nó tan vào chi tiêu hằng ngày.
Khi con đi học xa: khoản lớn nhất cần tính sớm
Với nhiều nhà vườn ở vùng Tiên Cảnh, khoản chi lớn nhất không nằm ở chợ mà ở việc học của con khi lên cấp ba, đại học. Con học ở Tam Kỳ, Đà Nẵng hay xa hơn thì phát sinh tiền trọ, ăn uống, đi lại, sách vở, đồ dùng — những khoản ở quê không có. Khoản này kéo dài nhiều năm và thường đến cùng lúc với lúc cha mẹ bắt đầu yếu sức làm vườn.
Cách chuẩn bị của nhiều nhà là dành riêng một phần thu nhập của những vụ được mùa, hoặc tiền bán một đợt keo, cho "quỹ học của con". Tìm hiểu sớm các chính sách hỗ trợ sinh viên, tín dụng học tập theo quy định, học bổng của trường, của hội đồng hương. Việc chọn trường, chọn ngành cũng nên tính cả yếu tố chi phí sống ở nơi học, bàn thẳng với con từ năm lớp mười một.
Không có lựa chọn nào đúng cho mọi nhà. Điều quan trọng là con số được đặt lên bàn sớm, để cả nhà cùng hiểu và cùng chuẩn bị, thay vì đến năm nhập học mới chạy vạy.
Bảo hiểm, tiết kiệm và khoản dự phòng
Thu nhập vùng đồi thất thường; một trận bão có thể làm mất cả vụ tiêu, một lần ốm nặng có thể ngốn tiền dành dụm nhiều năm. Vì thế khoản dự phòng ở nhà vườn quan trọng hơn ở gia đình làm công ăn lương. Nhiều nhà giữ dự phòng bằng tiền gửi ngân hàng, có nhà giữ bằng vật nuôi, bằng cây trồng có thể bán khi cần; mỗi cách có độ thanh khoản và rủi ro khác nhau.
Bảo hiểm y tế cho cả nhà là khoản nên ưu tiên đầu tiên, vì chi phí khám chữa bệnh là cú sốc lớn nhất với ngân sách gia đình nông thôn. Bảo hiểm xã hội tự nguyện cho người làm vườn muốn có lương hưu lúc về già là lựa chọn đáng tìm hiểu; quyền lợi, điều kiện hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội. Các sản phẩm bảo hiểm thương mại nên đọc kỹ điều khoản, không mua theo lời mời chào vội vàng.
Cảnh giác với những lời mời gửi tiền lãi cao, góp vốn vào mô hình "trồng cây làm giàu" không rõ ràng, cho vay nóng. Ở nhiều vùng quê, tiền dành dụm nhiều năm của các gia đình đã mất vào những mô hình như thế.
Chợ quê và chuyện mua sắm
Vùng Tiên Cảnh và các xã cũ lân cận có những chợ quê nhóm buổi sáng, bán rau, cá, thịt, đồ khô, đồ dùng thiết yếu. Chợ trung tâm lớn hơn của cả vùng Tiên Phước cũ nằm ở khu Tiên Kỳ; những thứ không có ở chợ xã thường phải xuống đó hoặc xuống Tam Kỳ. Tạp hoá trong thôn bán những món hằng ngày.
Mua hàng trên mạng đã về tới vùng đồi; hàng giao về được, nhưng có thể chậm hơn thành phố, và địa chỉ phải ghi rõ để người giao tìm được. Với hàng cồng kềnh như vật tư nông nghiệp, mua ở cửa hàng vật tư trong vùng thường thuận hơn, lại được tư vấn tại chỗ.
Đi chợ quê có nhịp riêng: chợ đông từ sáng sớm, tan khi nắng lên. Người mới về quê thường bất ngờ vì chợ vắng vào buổi chiều. Có những thứ bà con trong thôn bán cho nhau không qua chợ: gà nhà nuôi, rau vườn dư, cá suối — quen người thì biết.
Điện, nước, mạng: khoản nhỏ nhưng đều
Hầu hết hộ ở vùng Tiên Cảnh đã có điện lưới. Hoá đơn điện tuỳ thói quen: máy bơm tưới vườn mùa khô có thể làm tiền điện tăng vọt; tủ đông, máy lọc nước, điều hoà cũng vậy. Theo dõi chỉ số mỗi tháng để biết thiết bị nào tốn điện.
Nước sinh hoạt ở vùng đồi đến từ nhiều nguồn: giếng đào, giếng khoan, nước tự chảy dẫn từ khe suối về, và nước máy ở những khu đã có hệ thống cấp nước tập trung. Nguồn tự có thì không có hoá đơn nhưng có chi phí bơm, lọc, sửa đường ống, và cần kiểm chất lượng nước định kỳ.
Mạng internet, cước điện thoại trở thành khoản thiết yếu khi con học trực tuyến, người lớn bán hàng qua mạng, làm việc từ xa. Chất lượng sóng ở các thôn không đều; trước khi chọn gói cước, hỏi hàng xóm nhà mạng nào sóng ổn ở thôn mình.
Về quê ở hẳn: những câu hỏi nên trả lời trước
Nhiều người gốc Tiên Cảnh làm ăn ở thành phố, đến tuổi trung niên tính chuyện về quê. Chi phí sinh hoạt thấp hơn là có thật, nhưng thu nhập cũng đổi. Trước khi quyết, nên tự trả lời: thu nhập sẽ đến từ đâu — vườn, làm từ xa, buôn bán nhỏ, lương hưu? Khoản nào ở thành phố sẽ mất đi, khoản nào ở quê sẽ phát sinh? Con cái học ở đâu, bố mẹ già ai chăm?
Một cách thử ít rủi ro là về ở một mùa trọn vẹn, cả mùa mưa lẫn mùa khô, ghi lại mọi khoản chi. Sau một mùa, con số thực tế sẽ thay cho những hình dung lãng mạn về "về quê sống chậm". Có người thấy dễ thở hơn mong đợi, có người nhận ra cần giữ một nguồn thu ở thành phố.
Cũng nên tính khoản đầu tư ban đầu: sửa lại nhà cũ, làm lại vườn bỏ hoang nhiều năm, mua xe phù hợp đường đồi. Những khoản này không tính vào chi phí sinh hoạt tháng nhưng quyết định bạn có đủ sức ở lại lâu dài hay không.
Câu hỏi thường gặp
Sống ở vùng Tiên Cảnh mỗi tháng tốn khoảng bao nhiêu?
Không có con số chung, vì mỗi nhà một cách sống, một nguồn tự cung khác nhau. Cách đúng là liệt kê từng khoản theo khung trong bài, ghi thực tế vài tháng, rồi tính theo năm cho phù hợp thu nhập mùa vụ.
Có nên tách sổ chi tiêu gia đình với chi phí vườn không?
Nên. Khi tách, bạn biết vườn có lãi thật không và gia đình tiêu bao nhiêu. Lẫn hai thứ vào nhau là lý do phổ biến khiến nhà vườn cuối năm không biết tiền đi đâu.
Mua sắm lớn ở đâu khi ở vùng Tiên Cảnh?
Đồ thiết yếu có ở chợ quê và tạp hoá trong thôn. Đồ lớn hơn thường mua ở khu trung tâm Tiên Phước cũ hoặc Tam Kỳ, hay đặt mua qua mạng với địa chỉ ghi rõ ràng.
Nước giếng ở vùng đồi có cần kiểm không?
Nên kiểm định kỳ, nhất là giếng gần chuồng trại, gần vườn phun thuốc, hoặc sau lũ. Hỏi trạm y tế hoặc cơ quan chuyên môn về nơi xét nghiệm mẫu nước và cách xử lý nếu không đạt.
Giỗ chạp, hiếu hỷ có nên cắt bớt khi kinh tế khó?
Đây là nếp sống làng quê, cắt hẳn dễ mất lòng họ hàng. Nhưng có thể chủ động: đưa khoản này vào ngân sách năm, góp theo khả năng, bàn trong họ để giữ nghi thức gọn hơn.