Tắm suối ở vùng đồi Tiên Phước (nay là các xã Thạnh Bình, Tiên Phước, Lãnh Ngọc, Sơn Cẩm Hà của Đà Nẵng) an toàn khi hội đủ ba điều: mùa khô và thượng nguồn không mưa; chỗ nước cạn, lặng, thấy rõ đáy; và có người lớn tỉnh táo đứng trên bờ trông. Thiếu một trong ba thì không xuống nước. Nguy hiểm lớn nhất không phải ở chỗ nước sâu mà ở chỗ người ta không nhận ra nước đang thay đổi.
Bài này tập hợp những nguyên tắc người vùng đồi vẫn dạy con cháu, cùng hướng dẫn của ngành y tế, phòng chống thiên tai về đuối nước và lũ quét. Áp dụng cho các điểm suối đá quanh Tiên Cảnh như Lò Thung, thác Ồ – Vực Vin, hố nước Đèo Liêu, và cho mọi con suối nhỏ trong vùng.
Viết nghiêm túc vì chuyện này nghiêm túc: ở nhiều địa phương miền Trung, mỗi mùa hè và đầu mùa mưa đều có tin đuối nước ở suối, thác, hồ. Phần lớn có thể tránh được.
Lũ đầu nguồn: vì sao trời nắng mà nước vẫn lên
Suối ở vùng đồi núi có lưu vực hẹp và dốc. Khi mưa lớn ở vùng núi phía trên, nước dồn rất nhanh vào các khe rồi đổ xuống lòng suối chính. Ở chỗ bạn đang ngồi, trời có thể vẫn nắng, mây đen chỉ thấy phía xa, nhưng sau một thời gian ngắn nước đã dâng lên, đục ngầu, chảy xiết. Người địa phương gọi là nước lũ đầu nguồn hay "nước về".
Lũ quét là dạng nguy hiểm nhất: một khối nước lớn kèm bùn, đá, cây ập xuống trong thời gian rất ngắn. Ở những khúc suối hẹp, có vách đá hai bên, người đang tắm không có đường thoát lên bờ kịp. Đó là lý do quy tắc đầu tiên khi đi suối là xem thời tiết cả vùng núi chứ không chỉ chỗ mình đứng, và không đi suối vào mùa mưa bão.
Các cơ quan phòng chống thiên tai thường khuyến cáo người dân và khách không tắm suối, không cắm trại ven suối, không qua ngầm tràn khi có mưa lớn, có cảnh báo lũ. Ở vùng Tiên Phước và xã Thạnh Bình nay, thông tin cảnh báo được phát qua loa truyền thanh, tin nhắn và mạng xã hội của chính quyền; hỏi người dân cũng là cách nhanh nhất.
Dấu hiệu phải lên bờ ngay
Thấy bất kỳ dấu hiệu nào dưới đây, cả nhóm lên chỗ cao, xa mép nước, không quay lại lấy đồ:
- Nước đang trong chuyển sang đục, màu đất.
- Tiếng nước chảy to dần, nghe như tiếng ầm từ phía thượng nguồn.
- Lá cây, cành khô, rác, bọt trôi về nhiều bất thường.
- Mực nước nhích lên ở mép đá, những tảng vừa khô bắt đầu ướt.
- Mây đen dày, sấm chớp ở phía núi, dù chỗ mình chưa mưa.
- Người dân trong vùng gọi, ra hiệu lên bờ.
Đừng chờ thấy rõ rồi mới đi. Khoảng cách giữa dấu hiệu đầu tiên và lúc nước lên mạnh có khi rất ngắn. Đồ đạc có thể bỏ lại; người thì không.
Khi đã lên chỗ cao, đừng tìm cách băng qua suối để về phía bờ bên kia, kể cả khi xe để bên đó. Nước chỉ đến đầu gối mà chảy xiết đã đủ làm người lớn mất thăng bằng. Chờ nước rút, có khi phải chờ vài giờ hoặc đến hôm sau; báo cho người thân biết mình an toàn và đang chờ.
Đá trơn, nước sâu, nước lạnh: ba cái bẫy của suối trong
Đá trơn. Rêu mỏng ở mép nước và trên đá ngập gần như vô hình. Phần lớn tai nạn ở suối đá bắt đầu bằng một cú trượt: đập đầu vào đá, ngã xuống chỗ nước sâu, trật khớp. Đi chậm, bước vào chỗ khô, đi giày đế bám, không chạy nhảy trên đá.
Nước sâu đánh lừa. Nước suối trong làm đáy trông gần. Vực, hố nước dưới chân thác thường sâu hơn nhiều so với cảm giác, lại có thể có đá ngầm, cây mục. Không lặn, không nhảy, nhất là nhảy cắm đầu.
Nước lạnh. Nước suối, đặc biệt ở chỗ sâu và chỗ có mạch ngầm, lạnh hơn nhiều so với không khí. Đang nóng mà xuống nước lạnh đột ngột dễ chuột rút, choáng. Làm ướt người từ từ, không tắm khi vừa ăn no hoặc đang mệt.
Dòng chảy và khe hút. Ở bãi đá như Lò Thung, nước rút qua khe giữa các tảng. Khi nước lớn, khe hút rất mạnh. Không chơi gần khe, không thò chân tay vào kẽ đá khi nước đang chảy.
Trẻ em, người không biết bơi và rượu bia
Đuối nước ở trẻ em thường xảy ra trong im lặng: trẻ không la hét, không vùng vẫy như phim, mà chìm nhanh trong vài chục giây. Vì vậy một người lớn phải được giao riêng việc nhìn trẻ, không cầm điện thoại, không xuống chơi, không lơ là "chỉ một chút". Trẻ mặc áo phao đúng cỡ, kể cả khi chỉ chơi ở chỗ cạn.
Người không biết bơi chỉ ngâm chân ở mép nước cạn, không theo bạn ra chỗ sâu dù có người nắm tay. Người biết bơi ở hồ bơi cũng nên dè dặt ở suối: nước suối có dòng chảy, đáy lởm chởm, nhiệt độ thay đổi.
Rượu bia là yếu tố xuất hiện trong rất nhiều vụ đuối nước ở người lớn. Uống rồi thì phản xạ chậm, đánh giá sai độ sâu, liều hơn bình thường. Nguyên tắc dứt khoát: đã uống thì không xuống nước, và người lái xe về cũng không uống. Mang theo đồ ăn, nước uống, để bữa liên hoan sau khi đã rời suối.
Khi có người đuối nước
Những bước dưới đây là nguyên tắc chung được ngành y tế và các tổ chức cứu hộ phổ biến. Học trước một lớp sơ cứu, thực hành ép tim trên mô hình, sẽ giúp bạn bình tĩnh hơn khi cần.
- Hô to gọi người giúp. Không nhảy xuống cứu nếu bạn không được huấn luyện cứu đuối; người cứu cũng có thể bị kéo chìm.
- Ném cho người đang chìm một vật nổi: áo phao, can nhựa rỗng, thùng xốp, thân chuối; hoặc chìa sào, cành cây dài, dây cho họ nắm, mình đứng vững trên bờ.
- Đưa người bị nạn lên bờ, đặt nằm ngửa trên nền cứng, kiểm tra xem còn thở không.
- Nếu không thở, gọi cấp cứu ngay (hoặc nhờ người khác gọi) và bắt đầu thổi ngạt, ép tim theo đúng cách đã học; không dốc ngược nạn nhân để "xóc nước", việc này làm mất thời gian quý.
- Nếu còn thở, đặt nằm nghiêng an toàn, giữ ấm, theo dõi, vẫn đưa đến cơ sở y tế vì có thể có biến chứng muộn.
Ở vùng đồi xa trung tâm, xe cấp cứu đến không nhanh như ở thành phố. Thêm một lý do để phòng ngừa từ đầu: chọn chỗ cạn, có người trông, không đi khi nước lớn.
Chuẩn bị trước chuyến đi suối
Một túi đồ đi suối không cần nhiều: giày dép đế bám có quai hậu, quần áo nhanh khô, mũ, kem chống nắng, nước uống đủ cho cả nhóm, đồ ăn nhẹ, túi chống nước cho điện thoại, túi đựng rác, một bộ sơ cứu nhỏ (băng, gạc, dung dịch sát khuẩn), áo phao cho trẻ và người bơi yếu. Một sợi dây dài và một can nhựa rỗng cũng là đồ cứu hộ thô sơ nhưng hiệu quả.
Trước khi đi, xem bản tin thời tiết khu vực miền Trung và vùng núi phía tây; hỏi người quen ở địa phương về mưa mấy ngày qua. Báo cho người thân biết nhóm đi đâu, khi nào về. Ở chỗ sóng điện thoại yếu, hẹn trước giờ liên lạc.
Đến nơi, việc đầu tiên không phải là xuống nước mà là quan sát: nước trong hay đục, chảy mạnh hay yếu, mép đá có rêu không, chỗ nào có lối lên bờ nhanh. Chọn chỗ ngồi trên đá cao, khô, gần lối lên. Phân công người trông. Thống nhất giờ về.
Hiểu đúng về "chỗ quen" và "người quen nước"
Nhiều vụ tai nạn xảy ra ở chính chỗ quen. Lý do đơn giản: lòng suối đổi sau mỗi mùa lũ. Năm trước là vũng cạn, năm nay có thể thành hố sâu vì đá bị cuốn đi; năm trước là bãi cát, năm nay là đá ngổn ngang. Người quen chỗ cũng phải nhìn lại mỗi lần đến.
"Người quen nước" cũng dễ chủ quan. Người trong làng bơi giỏi từ nhỏ, nhưng sức khoẻ thay đổi theo tuổi, theo lúc mệt, lúc có rượu. Khách thấy người địa phương tắm chỗ sâu không có nghĩa mình làm được. Ngược lại, khi người địa phương bảo không nên xuống, đó là lời khuyên nên nghe ngay.
Cuối cùng, cảnh báo của chính quyền về lũ, về cấm tắm ở điểm nào đó không phải là thủ tục cho có. Đó thường là kết quả của những tai nạn đã xảy ra. Tuân thủ cảnh báo là cách tôn trọng cả những người đã gặp nạn trước đó.
Vì sao tai nạn hay xảy ra vào mùa hè
Mùa hè là mùa nghỉ của học sinh, mùa người đi làm xa về quê, mùa các nhóm bạn rủ nhau đi chơi gần. Trời nắng nóng, nước suối mát là lời mời khó cưỡng. Cũng là mùa có những cơn giông chiều bất chợt ở vùng núi. Ghép các yếu tố lại: nhiều người, nhiều trẻ, ít kinh nghiệm, thời tiết thất thường, đôi khi có rượu bia. Đó là công thức của tai nạn.
Nhiều địa phương miền Trung vì vậy thường có đợt tuyên truyền phòng chống đuối nước cho trẻ em vào dịp hè: dạy bơi, nhắc phụ huynh, cắm biển cảnh báo ở các điểm nguy hiểm. Phụ huynh đưa con về quê ở vùng Tiên Phước nên dặn trẻ không tự đi tắm suối, tắm sông với bạn bè khi không có người lớn, kể cả với anh chị họ quen sông nước.
Một thói quen tốt là cho trẻ học bơi và học kỹ năng an toàn dưới nước ở bể bơi trước, rồi mới cho chơi ở suối với sự giám sát. Biết bơi không làm trẻ an toàn tuyệt đối, nhưng giảm đáng kể nguy cơ.
Khi đi theo nhóm có người dẫn hoặc dịch vụ du lịch
Nếu tham gia một chuyến đi suối do người dân, nhóm du lịch cộng đồng hay đơn vị lữ hành tổ chức, bạn vẫn có quyền và nên hỏi về an toàn: người dẫn có biết bơi, biết sơ cứu không; có áo phao cho mọi người không; nhóm sẽ xuống nước ở chỗ nào, vì sao chọn chỗ ấy; nếu thời tiết xấu thì phương án thay thế là gì.
Người tổ chức có trách nhiệm thì sẽ trả lời rõ ràng và không ngại hoãn chuyến khi trời xấu. Nếu thấy người dẫn khuyến khích nhảy vực, tắm chỗ nước chảy xiết, hay mời rượu trước khi xuống nước, hãy từ chối phần ấy. Sự an toàn của bạn không nên phụ thuộc vào việc làm vui lòng người khác.
Với người làm du lịch ở địa phương, an toàn là uy tín. Một vụ tai nạn có thể làm cả một điểm đến bị dừng đón khách. Khách tuân thủ hướng dẫn cũng là cách giúp người làm du lịch cộng đồng ở vùng Tiên Cảnh giữ được sinh kế.
Câu hỏi thường gặp
Tháng nào ở Tiên Phước không nên tắm suối?
Mùa mưa bão ở miền Trung thường rơi vào khoảng cuối năm; trong thời gian này không nên tắm suối, thác. Những trận mưa đầu mùa và mưa giông mùa hè cũng có thể làm nước dâng nhanh. Không có tháng nào an toàn tuyệt đối; luôn xem thời tiết và hỏi người địa phương.
Biết bơi giỏi có cần áo phao khi tắm suối không?
Với người lớn bơi giỏi ở chỗ cạn, nước lặng, áo phao không bắt buộc. Nhưng ở chỗ nước chảy, nước sâu hoặc khi mệt, áo phao giúp nổi khi bị chuột rút hay va đập. Trẻ em và người bơi yếu luôn nên mặc áo phao vừa cỡ.
Có nên cắm trại qua đêm ven suối không?
Không nên cắm trại sát mép suối, nhất là mùa mưa, vì lũ có thể đến ban đêm khi mọi người đang ngủ. Nếu cắm trại, chọn chỗ đất cao, xa lòng suối, hỏi ý kiến người dân và chính quyền địa phương, theo dõi thời tiết suốt đêm.
Bị trượt ngã trên đá suối thì xử lý thế nào?
Đưa người bị ngã lên chỗ khô, kiểm tra vết thương, cầm máu bằng băng gạc sạch. Nếu đập đầu, đau cổ, đau lưng, không cử động được chân tay, không tự di chuyển người bị nạn mà gọi hỗ trợ y tế. Vết thương hở nên được rửa sạch và khám sớm.
Ai cần được báo khi đi suối ở vùng xa?
Ít nhất báo cho một người thân không đi cùng biết nơi đến và giờ về dự kiến. Nếu đi những điểm vắng như thác, vực sâu trong núi, nên báo thêm cho người dân hoặc chủ nhà nơi mình ở lại; họ biết đường và biết ai để gọi khi cần.