Bòn bon, người Quảng hay gọi lòn bon, là loại trái cây gắn với vùng vườn đồi Tiên Phước: trái tròn nhỏ mọc thành chùm sát thân cây, vỏ vàng nâu, ruột trắng trong chia múi, vị ngọt có chút chua — một chùm có trái ngọt lịm, có trái chua, đó là cái thú của bòn bon. Từ trái bòn bon, vùng Tiên Phước làm rượu bòn bon, trong đó có sản phẩm được xếp hạng OCOP cấp tỉnh thời Quảng Nam.
Bòn bon trồng ở nhiều xã của Tiên Phước cũ, không riêng Tiên Cảnh; vùng Tiên Cảnh nay thuộc xã Thạnh Bình, TP Đà Nẵng. Chuyện trồng, chăm, thu hái bòn bon được nói ở danh mục vườn đồi của trang; bài này dành cho người ăn và người mua: chọn chùm thế nào, bóc ra sao cho khỏi dính nhựa, giữ trái được bao lâu, và vài điều về rượu bòn bon.
Không có giá. Giá bòn bon thay đổi theo mùa, theo năm được hay mất mùa; hỏi trực tiếp nhà vườn hay người bán.
Bòn bon là trái gì
Bòn bon là cây ăn trái nhiệt đới, thân gỗ, cho trái mọc thành chùm bám trên thân và cành lớn. Trái tròn, cỡ đầu ngón tay cái đến lớn hơn, vỏ mỏng màu vàng rơm đến vàng nâu khi chín. Bên trong có năm múi trắng trong, mọng nước, vị ngọt chua; một số múi có hạt, hạt có vị đắng.
Ở Việt Nam, bòn bon có ở nhiều vùng, nhưng ở xứ Quảng, Tiên Phước là cái tên được nhắc nhiều nhất khi nói đến bòn bon. Cây ưa đất đồi, khí hậu ẩm, dưới tán các cây lớn, hợp với kiểu vườn tạp của vùng trung du. Một bài báo về ẩm thực Tiên Phước tả bòn bon là loại trái mà một chùm có thể vừa ngọt vừa chua — điều mà người ăn bòn bon ở đây coi là bình thường.
Cái tên "bòn bon" hay "lòn bon" đều được dùng. Người Quảng nói "lòn bon" nhiều, trên giấy tờ, sản phẩm có khi ghi "bòn bon". Đừng ngạc nhiên khi thấy cả hai tên trên cùng một sạp chợ.
Ở phố, bòn bon đôi khi bị nhầm với dâu da hay các trái cây trông na ná. Khi mua ở phố với tên "bòn bon Tiên Phước", hãy hỏi người bán nguồn hàng; nhãn ghi xuất xứ là điều nên có, nhất là khi mua làm quà.
Chọn chùm bòn bon chín ngon
Những dấu hiệu dưới đây giúp người mua chọn được trái chín, tươi. Không có cách nào chắc chắn đoán trái nào ngọt trái nào chua — đó là bản tính của bòn bon.
- Vỏ vàng đều, căng, bóng nhẹ; tránh trái còn xanh nhiều (chưa chín) hoặc vỏ thâm đen, nhăn (để lâu).
- Trái tròn, mọng, cầm chắc tay; bấm nhẹ có độ đàn hồi, không mềm nhũn.
- Chùm còn tươi, cuống không khô quắt; trái bám chùm chắc, không rụng lả tả khi lắc nhẹ.
- Ít đốm nâu, vết nứt; trái nứt dễ chua, dễ hỏng.
- Nếu được thử, bóc một trái ở giữa chùm để biết vị chung của chùm.
- Hỏi người bán bòn bon hái ngày nào; bòn bon ngon nhất trong vài ngày đầu sau khi hái.
Người vùng Tiên Phước có kinh nghiệm phân biệt các giống bòn bon trái to, trái nhỏ, vị ngọt nhiều hay chua nhiều. Hỏi chính nhà vườn là cách nhanh nhất để biết giống nào ngọt.
Nếu mua cả thùng, xin người bán mở thử một chùm ở giữa thùng chứ không chỉ chùm bày trên mặt. Chùm dưới đáy hay bị đè dập, hấp hơi, mau hỏng hơn.
Bóc bòn bon không dính nhựa
Vỏ bòn bon có nhựa trắng dính, bám tay và khó rửa bằng nước. Cách bóc của người quen:
- Cầm trái giữa ngón cái và ngón trỏ, bóp nhẹ cho vỏ nứt ở phần đuôi trái.
- Bóc vỏ theo đường nứt; vỏ mỏng, tách khá dễ.
- Nếu không muốn dính nhựa, xoa chút dầu ăn lên đầu ngón tay trước khi bóc, hoặc dùng khăn giấy cầm trái.
- Tách múi, ăn phần thịt trắng; múi có hạt thì ngậm ăn phần cơm rồi nhả hạt.
- Tránh cắn vỡ hạt: hạt có vị đắng, làm cả miệng đắng.
- Nhựa dính tay thì dùng dầu ăn chà rồi rửa với xà phòng.
Trẻ nhỏ ăn bòn bon cần người lớn bóc và bỏ hạt, vì hạt có thể gây hóc. Với người lớn tuổi răng yếu, bòn bon mềm, dễ ăn, nhưng cũng cần để ý hạt.
Ở vườn, người làng hay bóc bòn bon ngay dưới gốc, vỏ vứt lại làm phân cho cây. Ăn bòn bon ở nơi công cộng, trên xe, nhớ gom vỏ vào túi — vỏ có nhựa, dính xuống sàn khó lau.
Giữ bòn bon tươi được bao lâu
Bòn bon là trái mau xuống, khác hẳn những loại trái vỏ dày như bưởi, cam: sau khi hái vài ngày, vỏ bắt đầu thâm, nhăn, trái mềm dần. Ruột bên trong có thể vẫn ăn được khi vỏ đã thâm nhẹ, nhưng mùi vị giảm. Vì vậy bòn bon ngon nhất là ăn ngay tại vườn hoặc trong vài ngày đầu.
Để ở nhiệt độ phòng: giữ chùm bòn bon ở chỗ thoáng mát, không đậy kín trong túi nilon (dễ đọng hơi nước, trái mau hỏng), không chất đống đè lên nhau. Treo chùm hoặc trải mỏng trên rổ là cách nhà vườn hay làm.
Để tủ lạnh: có thể giữ thêm vài ngày, nhưng vỏ thường thâm đen nhanh do lạnh. Ruột vẫn dùng được nếu không có mùi lạ, không chảy nước. Cho vào hộp có lỗ thoáng hoặc bọc giấy, để ngăn mát.
Mang đi xa: chọn chùm chắc, chưa chín quá; xếp vào thùng giấy có lỗ thoáng, lót giấy giữa các lớp; không để chung với hàng nặng đè. Đến nơi nên lấy ra ngay, ăn sớm. Bòn bon thâm, chảy nước, có mùi lên men là đã hỏng.
Bòn bon trong đời sống vùng Tiên Phước
Với người vùng Tiên Phước, mùa bòn bon là một mốc trong năm như mùa mít, mùa tiêu. Khi bòn bon chín, cả vùng bận: hái trái, bó chùm, chở ra chợ, gửi thương lái. Những năm được mùa, bòn bon bày ở khắp các chợ quê, ven đường; những năm mất mùa, trái ít, người trồng lo. Chuyện bòn bon được giá hay rớt giá là chủ đề quen của các bữa cơm nhà vườn.
Bòn bon cũng là quà quê. Người đi làm xa về, lúc trở lại thành phố thường mang theo vài chùm; người ở quê gửi bòn bon lên cho con cháu. Trong các kỳ hội chợ nhà nông, hội làng cổ Lộc Yên, gian hàng trái cây vùng Tiên Phước thường có bòn bon nếu hội rơi đúng mùa.
Chuyện trồng bòn bon — cây trồng dưới tán, lâu năm mới cho trái, sâu bệnh, thu hái, bán cho thương lái — được nói ở danh mục vườn đồi. Ở đây chỉ cần nhớ: bòn bon ngon là nhờ công chăm của nhà vườn qua nhiều năm, và giá bán ở chợ quê đã gói trong đó công hái từng chùm trên thân cây.
Ăn bòn bon an toàn
Bòn bon là trái cây ăn tươi, nhưng vẫn có vài điều nên để ý. Thứ nhất, rửa trái trước khi bóc: vỏ trái đã qua tay người hái, người bán, có bụi đất; rửa dưới vòi nước, để ráo rồi mới bóc, tránh bụi bẩn dính vào múi.
Thứ hai, hạt bòn bon có vị đắng, không nên nhai nuốt. Trẻ nhỏ có thể hóc hạt nếu ăn nguyên múi; người lớn nên bóc, bỏ hạt cho trẻ. Thứ ba, ăn nhiều trái chua lúc đói có thể làm khó chịu dạ dày ở người nhạy cảm; ăn vừa phải sau bữa là hợp.
Về thuốc bảo vệ thực vật: nhà vườn có trách nhiệm tuân thủ thời gian cách ly trước khi hái theo hướng dẫn trên nhãn thuốc. Người mua không thể tự kiểm bằng mắt; cách tốt nhất là mua của nhà vườn, cơ sở quen biết, có nguồn gốc rõ. Trái có mùi hoá chất lạ, vỏ có cặn trắng bất thường thì không nên mua.
Người có bệnh tiểu đường, bệnh thận hoặc đang theo chế độ ăn đặc biệt nên hỏi bác sĩ về lượng trái cây phù hợp; trang không đưa ra khuyến nghị dinh dưỡng cá nhân.
Rượu bòn bon và các sản phẩm từ bòn bon
Từ trái bòn bon, vùng Tiên Phước có rượu bòn bon (rượu lòn bon) — rượu ngâm hoặc lên men từ trái. Theo báo chí những năm 2019–2020, huyện Tiên Phước khi ấy chọn rượu (gồm rượu lòn bon, chuối hột, nấm lim), tiêu và trầm hương làm sản phẩm chủ lực theo chương trình OCOP; có sản phẩm rượu lòn bon của một hợp tác xã trên địa bàn nay thuộc xã Thạnh Bình được xếp hạng OCOP 4 sao cấp tỉnh, và có sản phẩm vang lòn bon của một hợp tác xã khác đạt 3 sao. Hạng sao có thời hạn và được đánh giá lại; người mua nên xem thông tin trên bao bì và tra cứu nếu cần.
Ngoài rượu, bòn bon còn được làm mứt, nước ép, dùng trong các món ăn chua ngọt theo kiểu nhà làm. Những sản phẩm này tuỳ cơ sở, tuỳ mùa; trang không liệt kê thương hiệu. Người muốn tìm cơ sở sản xuất trên địa bàn có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang.
Khi mua rượu bòn bon hay các sản phẩm đóng chai, chọn hàng có nhãn rõ ràng, nơi sản xuất, ngày sản xuất, hạn dùng, nồng độ cồn. Rượu ngâm tự làm không rõ nguồn gốc, nhất là rượu bán xá không nhãn, có rủi ro về an toàn — không nên mua.
Uống rượu bòn bon có chừng mực
Rượu bòn bon có vị trái cây nên dễ uống, người không quen dễ uống quá đà. Rượu vẫn là đồ uống có cồn: uống vừa phải, không uống khi lái xe, đi xe máy — đường đồi vùng Tiên Phước nhiều dốc, khúc cua, càng nguy hiểm khi đã có hơi men. Pháp luật hiện hành nghiêm cấm điều khiển phương tiện khi trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú, trẻ em, người đang dùng thuốc, người có bệnh gan, dạ dày, tim mạch không nên uống rượu; nếu có thắc mắc, hỏi bác sĩ. Trang không đưa ra bất kỳ "tác dụng chữa bệnh" nào của rượu bòn bon.
Mua rượu bòn bon làm quà là lựa chọn quen của người đến Tiên Phước. Khi tặng, nhớ hỏi người nhận có uống rượu không, và đóng gói chai cẩn thận nếu đi xe máy đường đồi; với người không uống, một giỏ bòn bon tươi đúng mùa hoặc gói tiêu thường được quý hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bòn bon và lòn bon có phải là một không?
Phải. "Lòn bon" là cách gọi phổ biến của người Quảng, "bòn bon" là cách gọi thường thấy trên báo chí, sản phẩm. Hai tên chỉ cùng một loại trái.
Mùa bòn bon ở Tiên Phước là tháng mấy?
Bòn bon chín theo mùa trong năm, thời điểm cụ thể thay đổi theo thời tiết và theo năm được mùa hay mất mùa. Nên hỏi nhà vườn hoặc người bán ở chợ quê trước khi lên vùng Tiên Phước để mua bòn bon.
Vì sao ăn bòn bon có trái ngọt có trái chua?
Độ chín trên cùng một chùm không đều, cộng với đặc tính của giống cây. Người vùng Tiên Phước coi việc một chùm vừa ngọt vừa chua là bình thường, thậm chí là cái thú khi ăn bòn bon.
Cắn phải hạt bòn bon có sao không?
Hạt bòn bon có vị đắng, cắn vỡ thì cả miệng đắng, khó chịu. Nên ngậm ăn phần cơm rồi nhả hạt. Trẻ nhỏ cần người lớn bóc và bỏ hạt để tránh hóc.
Rượu bòn bon OCOP là gì?
OCOP là chương trình mỗi xã một sản phẩm, đánh giá và xếp hạng sản phẩm theo số sao. Một số sản phẩm rượu, vang bòn bon của vùng Tiên Phước từng được xếp hạng OCOP cấp tỉnh. Hạng sao có thời hạn, nên xem thông tin trên bao bì.
Mang bòn bon về thành phố được bao lâu?
Bòn bon mau thâm vỏ, chỉ nên giữ vài ngày. Đóng thùng thoáng, không bọc kín nilon, lấy ra ngay khi đến nơi. Vỏ thâm nhẹ ruột vẫn ăn được; trái chảy nước, có mùi lên men là đã hỏng.