Biến tiêu, bòn bon, rượu, đồ khô hay trầm hương của vùng Tiên Cảnh thành hàng hoá đóng gói bán ra ngoài cần qua mấy lớp: có chủ thể kinh doanh hợp pháp (hộ kinh doanh, hợp tác xã, công ty), đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm với hàng ăn uống, ghi nhãn đúng quy định, và với một số sản phẩm thì còn nguồn gốc, chứng nhận riêng. Chương trình OCOP (mỗi xã một sản phẩm) là kênh đánh giá, phân hạng sản phẩm địa phương mà nhiều hợp tác xã ở vùng Tiên Phước đã tham gia.
Bài viết theo nguyên lý của các quy định về ghi nhãn hàng hoá, an toàn thực phẩm, chương trình OCOP và quản lý loài thực vật thuộc diện kiểm soát buôn bán quốc tế. Bài không nêu giá, không khuyên trồng hay đầu tư loại cây nào, không nêu tên sản phẩm hay cơ sở. Văn bản chi tiết thay đổi; kiểm với cơ quan chuyên môn của thành phố Đà Nẵng trước khi làm hồ sơ.
Từ nông sản thô đến hàng hoá: thêm giá trị ở đâu
Phần lớn nông sản vùng Tiên Phước rời vườn ở dạng thô: tiêu hạt bán cho thương lái, keo bán cho nhà máy, bòn bon bán theo mùa. Giá trị gia tăng — phân loại, chế biến, đóng gói, thương hiệu — chủ yếu nằm ở nơi khác. Giữ lại một phần giá trị đó ở địa phương là lý do nhiều hộ, hợp tác xã muốn làm sản phẩm đóng gói.
Nhưng thêm giá trị đồng nghĩa với thêm trách nhiệm. Một bao tiêu bán cho thương lái chỉ cần đúng độ khô, đúng cân. Một túi tiêu đóng gói bán cho người tiêu dùng phải có nhãn, có nơi sản xuất, có hạn dùng, có điều kiện vệ sinh khi đóng gói, và người bán chịu trách nhiệm nếu sản phẩm có vấn đề.
Câu hỏi nên đặt ra đầu tiên: ai sẽ mua sản phẩm này, mua ở đâu, vì sao chọn sản phẩm của mình thay vì hàng cùng loại trên kệ? Không trả lời được thì bao bì đẹp cũng khó bán. Nhiều sản phẩm địa phương dừng lại sau đợt hội chợ đầu tiên chỉ vì không ai nghĩ tới chuyện bán lần thứ hai cho ai.
Chất lượng bắt đầu từ vườn: hái, phơi, bảo quản
Một sản phẩm đóng gói tốt không cứu được nguyên liệu kém. Với tiêu, chất lượng phụ thuộc vào thời điểm hái, cách tuốt, cách phơi hoặc sấy, độ khô, cách làm sạch tạp chất và cách cất trữ. Tiêu phơi trên nền đất, lẫn cát sỏi, để ẩm mốc trong bao là những lỗi phổ biến làm hỏng cả lô.
Hợp tác xã, cơ sở muốn làm hàng đóng gói nên thống nhất một quy trình chung cho các hộ cung cấp: hái đúng độ chín, phơi trên bạt hoặc sân sạch, không phơi gần đường bụi, bảo quản trong bao sạch, kê cao, khô ráo, xa phân bón, thuốc bảo vệ thực vật. Ghi chép lô hàng của từng hộ giúp truy ra nguồn khi có vấn đề.
Với trái cây như bòn bon, thời gian từ vườn tới tay người mua càng ngắn càng tốt; khâu thu hái, vận chuyển trong vùng đồi nóng ẩm nhanh làm trái hỏng. Sản phẩm chế biến từ trái, như rượu, đồ sấy, cần nguyên liệu tươi, sạch. Thuốc bảo vệ thực vật dùng trên vườn phải đúng loại được phép, đúng thời gian cách ly trước thu hoạch — đây là điều kiện để sản phẩm qua được kiểm nghiệm và giữ được khách lâu dài.
Những lớp yêu cầu cơ bản
Chủ thể kinh doanh. Hộ kinh doanh, hợp tác xã hoặc doanh nghiệp có đăng ký, ngành nghề phù hợp với sản xuất, chế biến, buôn bán thực phẩm hoặc hàng hoá đó.
An toàn thực phẩm. Cơ sở sản xuất, chế biến thực phẩm phải đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm theo quy mô; nhiều sản phẩm phải tự công bố sản phẩm trước khi lưu thông, theo quy định về an toàn thực phẩm hiện hành. Người trực tiếp chế biến nên được tập huấn kiến thức an toàn thực phẩm.
Ghi nhãn. Nhãn hàng hoá phải có các nội dung bắt buộc theo quy định ghi nhãn: tên hàng, tên và địa chỉ tổ chức chịu trách nhiệm, xuất xứ, định lượng, ngày sản xuất, hạn sử dụng, thành phần, hướng dẫn bảo quản với từng loại.
Mã số mã vạch, truy xuất nguồn gốc. Không phải bắt buộc với mọi sản phẩm, nhưng siêu thị, sàn thương mại điện tử thường yêu cầu.
Rượu. Sản xuất rượu để bán là ngành có điều kiện riêng, cần giấy phép sản xuất rượu theo quy mô; rượu thủ công bán ra thị trường cũng phải có giấy phép và nhãn đúng quy định.
Chương trình OCOP: hiểu đúng để tham gia
OCOP là chương trình phát triển kinh tế khu vực nông thôn dựa trên sản phẩm đặc trưng của địa phương, có bộ tiêu chí đánh giá và phân hạng từ ba đến năm sao. Sản phẩm được đánh giá về khả năng tổ chức sản xuất, chất lượng, câu chuyện sản phẩm, khả năng thương mại. Hạng ba, bốn sao do địa phương cấp tỉnh đánh giá; hạng năm sao ở cấp trung ương.
Chủ thể tham gia thường là hợp tác xã, doanh nghiệp, hộ kinh doanh có đăng ký. Vùng Tiên Phước trước đây đã có những sản phẩm như rượu bòn bon, rượu chuối hột, sản phẩm từ nấm đạt OCOP. Sau khi Quảng Nam nhập vào Đà Nẵng, việc tổ chức đánh giá, công nhận lại, quản lý sản phẩm OCOP đã có thể được điều chỉnh theo bộ máy mới; chủ thể có sản phẩm đã được công nhận nên hỏi về thời hạn, việc tiếp tục sử dụng biểu trưng.
OCOP không phải giấy phép kinh doanh, cũng không thay cho điều kiện an toàn thực phẩm. Một sản phẩm đạt sao vẫn phải có nhãn đúng, công bố đúng. Ngược lại, sản phẩm không tham gia OCOP vẫn bán hợp pháp nếu đáp ứng các quy định chung.
Chỉ dẫn địa lý hạt tiêu Tiên Phước
Hạt tiêu mang chỉ dẫn địa lý "Tiên Phước" là tài sản chung của vùng trồng. Chỉ dẫn địa lý cho biết sản phẩm có nguồn gốc từ khu vực địa lý cụ thể, có chất lượng, đặc tính gắn với điều kiện tự nhiên, con người nơi đó. Nó khác nhãn hiệu riêng của một cơ sở.
Quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý được cấp cho tổ chức, cá nhân sản xuất sản phẩm trong vùng, đáp ứng quy trình và tiêu chuẩn, theo quy chế quản lý do địa phương ban hành. Không phải ai trồng tiêu trong vùng cũng tự động được in chỉ dẫn địa lý lên bao bì; phải làm thủ tục được cấp quyền sử dụng, chịu kiểm soát chất lượng.
Với hộ, hợp tác xã ở vùng Tiên Cảnh, dùng chỉ dẫn địa lý đúng cách giúp sản phẩm phân biệt với tiêu nơi khác. Dùng sai — in lên bao bì tiêu mua từ vùng khác về đóng gói — là vi phạm quyền sở hữu trí tuệ và làm hỏng uy tín chung của cả vùng. Hỏi cơ quan quản lý chỉ dẫn địa lý của thành phố về thủ tục.
Trầm hương: nguồn gốc là chuyện sống còn
Trầm hương ngày nay chủ yếu từ cây dó bầu trồng. Các loài cây dó thuộc diện được quản lý theo công ước về buôn bán quốc tế các loài động thực vật hoang dã nguy cấp; trầm, gỗ, tinh dầu từ cây dó khi xuất khẩu cần giấy phép của cơ quan quản lý công ước này ở Việt Nam, và phải chứng minh nguồn gốc gây trồng. Cơ sở trồng cây dó để thương mại thường phải đăng ký với cơ quan kiểm lâm theo quy định về quản lý thực vật rừng.
Với cơ sở trên địa bàn, những việc nên làm: lưu hồ sơ vườn trồng — giấy chứng nhận đất, thời điểm trồng, số cây, ảnh chụp theo năm; ghi chép từng lần khai thác, tạo trầm, chế biến; giữ chứng từ mua bán khi thu mua cây, trầm của hộ khác. Hồ sơ đầy đủ là thứ phân biệt hàng hợp pháp với hàng khai thác trái phép từ rừng tự nhiên.
Thị trường trầm cũng nhiều hàng tẩm hoá chất, hàng giả. Cơ sở làm ăn lâu dài nên mô tả trung thực sản phẩm, không thổi phồng công dụng, không quảng cáo tác dụng chữa bệnh. Sản phẩm đốt như nhang trầm, nụ trầm nên có hướng dẫn sử dụng an toàn, tránh khói trong phòng kín, xa trẻ nhỏ và người có bệnh hô hấp.
Trình tự gọn cho một sản phẩm mới
Ví dụ giả định: một hợp tác xã muốn bán tiêu xay đóng túi nhỏ. Các bước thường đi:
- Xác định khách hàng, kênh bán, quy cách đóng gói; làm thử một lượng nhỏ, hỏi ý kiến người mua thật.
- Kiểm ngành nghề đăng ký của hợp tác xã có bao gồm chế biến, buôn bán thực phẩm chưa; thiếu thì bổ sung.
- Chuẩn bị nơi sơ chế, xay, đóng gói đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm: tách khỏi chuồng trại, kho phân thuốc; dụng cụ sạch; người làm có tập huấn.
- Lấy mẫu kiểm nghiệm ở đơn vị kiểm nghiệm được chỉ định khi quy định yêu cầu, rồi tự công bố sản phẩm theo thủ tục hiện hành.
- Thiết kế nhãn đủ nội dung bắt buộc, ghi địa chỉ theo địa danh mới; nếu được cấp quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý thì thể hiện theo quy chế.
- Bán thử, ghi nhận phản hồi; khi ổn định mới tính đăng ký OCOP, lên sàn thương mại điện tử, vào siêu thị.
Đi đúng thứ tự giúp không phải in lại bao bì, không bị gỡ hàng khỏi sàn vì thiếu giấy tờ.
Bán qua mạng: tiện nhưng có luật
Nhiều hộ, hợp tác xã vùng Tiên Phước đã bán tiêu, bòn bon, đặc sản qua mạng xã hội, sàn thương mại điện tử. Kênh này mở ra khách ở khắp nơi, nhưng cũng đặt ra nghĩa vụ: thông tin người bán rõ ràng, mô tả sản phẩm trung thực, hoá đơn chứng từ theo quy định, kê khai thuế với doanh thu bán online.
Hàng thực phẩm gửi đi xa cần đóng gói chắc, chống ẩm; trái cây tươi như bòn bon có thời gian bảo quản ngắn, nên nói rõ với khách. Rượu là mặt hàng có quy định riêng về bán qua mạng; kiểm trước khi đăng bán.
Đừng sao chép hình ảnh, câu chuyện sản phẩm của người khác. Câu chuyện thật của vườn nhà, của làng mình — ngôi nhà gỗ, hàng chè tàu, mùa phơi tiêu — đủ sức thuyết phục mà không cần mượn.
Câu hỏi thường gặp
Bán tiêu nhà trồng đóng túi có cần giấy tờ gì không?
Bán tiêu hạt thô cho thương lái thường không cần. Đóng túi có nhãn bán cho người tiêu dùng thì cần chủ thể kinh doanh có đăng ký, điều kiện an toàn thực phẩm, nhãn đúng quy định và có thể phải công bố sản phẩm.
Sản phẩm OCOP có phải đánh giá lại sau khi Quảng Nam về Đà Nẵng không?
Sản phẩm OCOP có thời hạn công nhận; việc quản lý sau hợp nhất có thể đã được điều chỉnh. Chủ thể có sản phẩm đã đạt sao nên hỏi cơ quan phụ trách OCOP của thành phố Đà Nẵng về thời hạn và việc dùng biểu trưng.
Có được in chỉ dẫn địa lý Tiên Phước lên bao bì tiêu không?
Chỉ khi được cấp quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý theo quy chế quản lý và đáp ứng điều kiện về vùng trồng, quy trình, chất lượng. Tự in khi chưa được cấp quyền là vi phạm.
Bán trầm hương ra nước ngoài cần gì?
Trầm từ cây dó thuộc diện kiểm soát buôn bán quốc tế, xuất khẩu cần giấy phép của cơ quan quản lý công ước ở Việt Nam và hồ sơ chứng minh nguồn gốc gây trồng. Hỏi cơ quan kiểm lâm và cơ quan quản lý chuyên ngành trước khi giao dịch.
Rượu bòn bon nhà làm có bán được không?
Sản xuất rượu để bán phải có giấy phép sản xuất rượu theo quy mô, nhãn đúng quy định. Rượu tự nấu cho gia đình khác với rượu đem bán; hỏi cơ quan công thương về thủ tục trước khi bán.