Từ ngày 1/1/2026, theo Nghị quyết số 198/2025/QH15 của Quốc hội, phương pháp thuế khoán với hộ kinh doanh chấm dứt; hộ chuyển sang tự kê khai, nộp thuế theo doanh thu thực tế, và lệ phí môn bài được bãi bỏ cho cả hộ kinh doanh lẫn doanh nghiệp. Với người làm ăn ở vùng Tiên Cảnh — tạp hoá, đại lý thu mua, cửa hàng vật liệu, homestay, đội thợ — điều này có nghĩa là sổ sách, chứng từ, hoá đơn nay quan trọng hơn bao giờ hết.
Bài viết theo nguyên lý; ngưỡng doanh thu chịu thuế, tỉ lệ thuế, cách dùng hoá đơn điện tử và máy tính tiền là những điểm đã và đang được điều chỉnh, nên bài không nêu con số. Mọi chi tiết nên hỏi cơ quan thuế quản lý địa bàn hoặc tra văn bản hướng dẫn mới nhất. Bài không thay lời tư vấn của kế toán, đại lý thuế.
Thuế khoán đã hết: thay đổi gì với người bán hàng ở quê
Nhiều năm, phần lớn hộ kinh doanh ở vùng nông thôn nộp thuế khoán: cơ quan thuế ấn định một mức doanh thu, hộ nộp theo mức đó, không cần sổ sách chi tiết. Cách này đơn giản nhưng không phản ánh thực tế: tháng đông khách và tháng vắng đều như nhau; hộ bán nhiều mà khoán thấp, hộ bán ít mà khoán cao.
Từ 2026, hộ kinh doanh tự khai doanh thu thực tế. Hộ phải tự theo dõi mình bán được bao nhiêu, có chứng từ chứng minh, và nộp tờ khai theo kỳ quy định. Với những hộ có doanh thu dưới ngưỡng chịu thuế theo quy định hiện hành, có thể không phải nộp thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập cá nhân, nhưng vẫn có thể phải khai báo doanh thu — chi tiết hỏi cơ quan thuế.
Lệ phí môn bài — khoản mà mọi hộ, mọi doanh nghiệp quen nộp đầu năm — đã được bãi bỏ. Đây là điểm nhẹ nhõm, nhưng đừng nhầm "bỏ môn bài" với "bỏ thuế". Những gì thay đổi là cách tính và cách khai; nghĩa vụ đóng góp theo doanh thu, thu nhập vẫn còn nguyên với hộ đủ điều kiện chịu thuế.
Hộ kinh doanh cần chuẩn bị gì
Sổ bán hàng. Ghi doanh thu mỗi ngày, tối thiểu là tổng tiền bán. Có thể dùng sổ giấy, bảng tính, hoặc phần mềm bán hàng đơn giản trên điện thoại.
Chứng từ mua vào. Giữ hoá đơn, phiếu nhập hàng từ nơi mua. Với đại lý thu mua nông sản của nông dân, lập bảng kê thu mua theo mẫu quy định — tên người bán, khối lượng, số tiền, chữ ký.
Tài khoản ngân hàng riêng. Tách tiền kinh doanh khỏi tiền gia đình. Khách chuyển khoản vào tài khoản kinh doanh giúp đối chiếu doanh thu dễ dàng.
Hoá đơn điện tử khi cần. Hộ kinh doanh thuộc diện phải dùng hoá đơn điện tử, hoá đơn khởi tạo từ máy tính tiền theo quy định thì đăng ký với cơ quan thuế. Khách là doanh nghiệp, cơ quan thường đòi hoá đơn.
Lịch nộp tờ khai. Nắm kỳ kê khai — theo tháng, quý hay năm — áp dụng cho hộ mình. Nộp trễ có thể bị phạt.
Ai dùng sổ sách gì: bức tranh chung
Bảng dưới phác các mức yêu cầu phổ biến theo quy mô. Đây là bức tranh nguyên lý; ranh giới cụ thể theo quy định hiện hành.
| Quy mô | Ghi chép tối thiểu | Hoá đơn | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Hộ rất nhỏ, doanh thu thấp | Sổ doanh thu | Thường không bắt buộc | Vẫn có thể phải khai doanh thu |
| Hộ kinh doanh vừa | Sổ doanh thu, chi phí, hàng tồn | Có thể phải dùng hoá đơn điện tử | Hỏi cơ quan thuế về diện áp dụng |
| Hộ có khách là tổ chức | Như trên, chứng từ đầy đủ | Hoá đơn điện tử | Khách cần hoá đơn để hạch toán |
| Công ty, hợp tác xã | Kế toán theo chế độ cho doanh nghiệp nhỏ | Hoá đơn điện tử | Báo cáo tài chính, quyết toán năm |
Bất kể quy mô, nguyên tắc chung là doanh thu khai phải khớp với dòng tiền thực, và chứng từ phải đủ để giải thích khi được hỏi.
Công ty nhỏ, hợp tác xã: nghĩa vụ đầy đủ hơn
Công ty trách nhiệm hữu hạn, hợp tác xã trên địa bàn — theo danh bạ của trang, vài chục đơn vị — có nghĩa vụ kế toán theo chế độ áp dụng cho doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ: ghi sổ kế toán, lập báo cáo tài chính năm, kê khai thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp, quyết toán thuế thu nhập cá nhân cho người lao động. Đây là khác biệt lớn so với hộ kinh doanh.
Doanh nghiệp siêu nhỏ có thể được áp dụng chế độ kế toán đơn giản hơn; nhiều công ty ở quê thuê dịch vụ kế toán bên ngoài thay vì tuyển kế toán riêng. Điều cần giữ là chủ doanh nghiệp vẫn phải hiểu những con số cơ bản của mình, không phó mặc hoàn toàn.
Một sai lầm hay gặp ở công ty xây dựng, vận tải nhỏ: lẫn chi phí cá nhân với chi phí công ty, mua vật tư không lấy hoá đơn, trả công thợ không có chứng từ. Đến khi quyết toán, chi phí không được trừ, thuế phải nộp cao hơn thực tế.
Đại lý thu mua nông sản: bảng kê là chứng từ
Ở vùng Tiên Phước, đại lý thu mua tiêu, bòn bon, keo mua hàng trực tiếp của nông dân — người bán không có hoá đơn. Quy định thuế cho phép lập bảng kê thu mua hàng nông sản của người trực tiếp sản xuất làm chứng từ, theo mẫu và nội dung quy định. Bảng kê ghi rõ ngày, tên người bán, địa chỉ, khối lượng, đơn giá, thành tiền; người lập ký và chịu trách nhiệm.
Bảng kê vừa là chứng từ chi phí cho đại lý, vừa là căn cứ để đại lý xuất hoá đơn khi bán lại cho doanh nghiệp. Lập bảng kê đều đặn mỗi lần mua, không để dồn cuối tháng ghi theo trí nhớ.
Với nông dân bán hàng, cung cấp đúng tên, địa chỉ theo địa danh mới — thôn, xã Thạnh Bình — giúp chứng từ của đại lý hợp lệ, và cũng là bằng chứng mình đã bán hàng khi có tranh chấp về tiền.
Homestay, đội thợ, xe chở hàng: vài điểm riêng
Mỗi loại hình kinh doanh hay gặp ở vùng Tiên Cảnh có những điểm thuế riêng nên để ý. Homestay, dịch vụ ăn uống cho khách du lịch có doanh thu dồn theo mùa; ghi chép theo từng đoàn khách, kèm sổ thông báo lưu trú, giúp con số doanh thu khớp với thực tế. Khách là công ty lữ hành thường cần hoá đơn.
Đội thợ xây, thợ mộc nhận công trình: khi là hộ kinh doanh, doanh thu tính trên giá trị hợp đồng; khi nhận làm cho tổ chức, nhà thầu chính, bên thuê có thể yêu cầu hoá đơn hoặc khấu trừ thuế theo quy định. Hợp đồng ghi rõ giá đã gồm thuế hay chưa để khỏi tranh cãi khi thanh toán.
Xe chở keo, chở nông sản thuê: vận tải hàng hoá có điều kiện kinh doanh riêng về phương tiện, người lái; doanh thu cước phải có chứng từ. Chủ xe chạy thuê cho nhiều nhà vườn nên ghi sổ chuyến, ngày, người thuê, để khi kê khai có căn cứ.
Với cả ba nhóm, nguyên tắc chung vẫn là: chứng từ đầy đủ, doanh thu khớp dòng tiền, hỏi cơ quan thuế khi không chắc.
Hỏi ai khi không chắc
Sau khi bỏ cấp huyện, cơ quan thuế cũng được tổ chức lại theo khu vực. Hộ kinh doanh, doanh nghiệp ở vùng Tiên Cảnh trước đây quen làm việc với chi cục thuế ở cấp huyện cũ; nay nên kiểm trên hệ thống thuế điện tử xem mình do đơn vị thuế cơ sở nào quản lý, địa chỉ tiếp nhận ở đâu.
Kênh hỏi: bộ phận hỗ trợ người nộp thuế của cơ quan thuế quản lý; các buổi tập huấn, đối thoại cho hộ kinh doanh mà cơ quan thuế, xã tổ chức — nhất là trong năm đầu bỏ thuế khoán; đại lý thuế, dịch vụ kế toán có đăng ký. Thông tin trên mạng xã hội nên đối chiếu với văn bản chính thức, vì nhiều bài viết đã lỗi thời sau các lần thay đổi chính sách.
Ghi lại câu hỏi và câu trả lời, kèm tên cán bộ, ngày hỏi. Nếu sau này có khác biệt khi kiểm tra, ghi chép ấy giúp bạn giải trình.
Những sai lầm dễ mắc trong năm đầu
Sai lầm thứ nhất: tưởng bỏ thuế khoán là "không phải làm gì nữa". Thực ra ngược lại — tự khai nghĩa là tự chịu trách nhiệm về con số. Khai thấp hơn thực tế, khi bị phát hiện qua dòng tiền ngân hàng, hoá đơn đầu vào, có thể bị truy thu, phạt.
Sai lầm thứ hai: không giữ chứng từ mua vào. Khi không có chứng từ, hộ khó chứng minh hàng hoá có nguồn gốc hợp pháp, và với doanh nghiệp thì không được tính chi phí.
Sai lầm thứ ba: dùng tài khoản cá nhân của nhiều người trong nhà để nhận tiền bán hàng, khiến doanh thu rải rác, khó đối chiếu. Một tài khoản kinh doanh duy nhất là cách gọn nhất, vừa dễ cho mình đối chiếu, vừa dễ giải trình khi cơ quan thuế hỏi.
Sai lầm thứ tư: tin dịch vụ "lo thuế trọn gói" hứa giảm thuế bằng cách khai thấp. Người chịu trách nhiệm cuối cùng vẫn là chủ hộ, chủ doanh nghiệp. Dịch vụ đàng hoàng giúp bạn khai đúng và đủ, không hứa khai ít.
Một ví dụ ghi sổ đơn giản cho tạp hoá
Ví dụ giả định: một tạp hoá ở thôn trong xã Thạnh Bình. Mỗi tối, chủ quán ghi vào sổ ba dòng: tổng tiền mặt thu trong ngày, tổng tiền khách chuyển khoản, và hàng nhập trong ngày kèm số phiếu nhập. Cuối tuần cộng lại; cuối tháng đối chiếu với sao kê tài khoản. Hoá đơn, phiếu nhập kẹp theo tháng trong một bìa.
Cách ghi này không cần phần mềm, không cần kế toán, mỗi ngày mất vài phút. Đến kỳ kê khai, con số doanh thu đã có sẵn, có chứng từ đi kèm. Khi cửa hàng lớn hơn, chuyển sang phần mềm bán hàng là bước tiếp theo tự nhiên.
Điều quan trọng không nằm ở công cụ mà ở thói quen: ghi mỗi ngày, không dồn. Nhiều hộ ở quê vốn đã có sổ ghi nợ cho khách quen; chỉ cần mở rộng thói quen ấy sang ghi doanh thu. Con cháu biết dùng bảng tính có thể giúp ông bà chuyển sổ giấy sang máy mỗi cuối tuần, vừa đỡ thất lạc vừa dễ cộng.
Câu hỏi thường gặp
Từ 2026 hộ kinh doanh có còn nộp thuế khoán không?
Không. Theo Nghị quyết số 198/2025/QH15, phương pháp thuế khoán chấm dứt từ 1/1/2026; hộ kinh doanh chuyển sang tự kê khai theo doanh thu thực tế. Chi tiết kê khai hỏi cơ quan thuế quản lý địa bàn.
Lệ phí môn bài còn phải nộp không?
Lệ phí môn bài đã được bãi bỏ từ năm 2026 cho cả hộ kinh doanh và doanh nghiệp theo nghị quyết của Quốc hội. Các nghĩa vụ thuế khác theo doanh thu, thu nhập vẫn còn.
Tạp hoá nhỏ có phải dùng hoá đơn điện tử không?
Tuỳ quy mô doanh thu và diện áp dụng theo quy định hiện hành. Hộ có khách là tổ chức cần hoá đơn thì nên đăng ký. Hỏi cơ quan thuế để biết hộ mình thuộc diện nào và đăng ký trước kỳ kê khai.
Mua nông sản của nông dân không có hoá đơn thì ghi thế nào?
Lập bảng kê thu mua hàng nông sản của người trực tiếp sản xuất theo mẫu quy định, ghi đủ tên, địa chỉ người bán, khối lượng, đơn giá, thành tiền. Bảng kê là chứng từ hợp lệ khi lập đúng.
Không biết mình do cơ quan thuế nào quản lý thì tra ở đâu?
Tra trên hệ thống thuế điện tử bằng mã số thuế, hoặc hỏi một cửa xã Thạnh Bình. Sau sắp xếp năm 2025, đơn vị thuế quản lý có thể khác trước, nên kiểm lại trước kỳ kê khai.