Vùng Tiên Cảnh nằm ở trung du phía tây Tam Kỳ, nay thuộc xã Thạnh Bình, TP Đà Nẵng. Hầu hết các thôn đã có điện lưới, sóng điện thoại và internet, nhưng chất lượng không đều giữa thôn gần quốc lộ và thôn sâu trong đồi; nước sinh hoạt đến từ giếng, nước tự chảy và hệ thống cấp nước ở nơi có. Mùa mưa xứ Quảng, thường dồn vào những tháng cuối năm, mang theo nguy cơ sạt lở taluy, nước suối dâng nhanh, cô lập đường, mất điện — mỗi hộ nên chuẩn bị từ trước.
Bài viết cho người đang sống hoặc sắp về sống ở vùng đồi, không phải cho khách du lịch. Bài không nêu số liệu thời tiết hay trận lũ cụ thể; theo dõi tin dự báo chính thức và thông báo của chính quyền xã khi có thiên tai.
Nước sinh hoạt: biết nguồn nước nhà mình
Một gia đình vùng Tiên Cảnh có thể dùng một hay nhiều nguồn: giếng đào truyền thống, giếng khoan, nước dẫn từ khe suối về bằng ống nhựa, nước máy ở nơi đã có công trình cấp nước tập trung. Mỗi nguồn có ưu nhược riêng. Giếng đào nông dễ nhiễm bẩn khi mưa lớn, nhất là khi gần chuồng trại, nhà vệ sinh. Nước khe suối trong nhưng có thể đục ngầu sau mưa và mang theo lá mục, đất đá. Giếng khoan sâu ổn định hơn nhưng cần kiểm khoáng chất.
Thói quen nên có: đun sôi nước uống; vệ sinh giếng, bể chứa định kỳ; giữ khoảng cách giữa giếng và nhà vệ sinh, chuồng trại; che đậy bể chứa. Sau lũ, nguồn nước bị ngập phải được làm sạch, khử trùng theo hướng dẫn của y tế trước khi dùng lại.
Mùa khô có thể thiếu nước ở những nơi dùng nước khe. Nhà nào có bể chứa lớn, tích nước mưa, sẽ đỡ vất vả. Tưới vườn và nước sinh hoạt nên tách nguồn khi có thể, để mùa khô không phải chọn giữa cây và người.
Điện: mất điện mùa bão là chuyện có thể xảy ra
Lưới điện về các thôn vùng đồi chạy qua nhiều cây xanh, sườn dốc; khi mưa gió lớn, cây đổ, sạt đất có thể làm đứt dây, mất điện nhiều giờ, có khi lâu hơn. Ngành điện sửa chữa theo thứ tự ưu tiên và điều kiện an toàn, nên thôn xa có thể có điện lại muộn hơn.
Chuẩn bị đơn giản: đèn pin, đèn sạc, pin dự phòng sạc đầy trước khi bão vào; điện thoại sạc đầy; bếp gas hoặc bếp củi dự phòng. Với nhà có người bệnh dùng thiết bị điện như máy tạo oxy, phải bàn trước với y tế xã phương án khi mất điện.
An toàn điện quan trọng hơn có điện. Thấy dây điện đứt, võng thấp, tuyệt đối không lại gần, không dùng cây gỗ ướt khều; báo ngành điện và thôn. Nhà gỗ, nhà có vách tre càng phải cẩn thận với chập điện khi dột mưa: ngắt cầu dao khu vực bị ướt.
Sóng điện thoại và internet: chọn và dự phòng
Sóng không đều. Thôn gần quốc lộ 40B và trung tâm xã thường sóng tốt hơn; thôn sâu trong đồi, khuất núi có thể có điểm chết. Hỏi hàng xóm nhà mạng nào ổn ở thôn mình trước khi chọn gói cước.
Internet cố định. Cáp quang đã kéo tới nhiều thôn. Người làm việc từ xa, bán hàng qua mạng nên dùng cáp quang làm đường chính, sóng di động làm dự phòng.
Hai sim, hai nhà mạng. Ở vùng đồi, có hai sim của hai nhà mạng khác nhau là cách dự phòng rẻ mà hiệu quả. Khi một mạng mất do cột sóng mất điện, mạng kia có thể vẫn còn.
Khi bão vào. Cột phát sóng có nguồn dự phòng nhưng không vô hạn; mất điện dài thì sóng cũng có thể mất. Gọi những cuộc cần thiết, nhắn tin thay gọi, giữ pin cho lúc cần.
Chống lừa đảo. Người già ở quê hay nhận cuộc gọi giả danh cơ quan, người thân gặp nạn. Dặn ông bà: ai gọi xin tiền, xin mã, cúp máy rồi gọi lại cho con cháu.
Làm việc từ xa ở vùng đồi: điều kiện thực tế
Ngày càng nhiều người gốc Tiên Cảnh làm việc qua mạng — thiết kế, kế toán, bán hàng trực tuyến, lập trình — và tính chuyện về quê làm việc từ xa. Điều kiện đầu tiên là đường truyền: kiểm tra thực tế tốc độ cáp quang ở chính ngôi nhà mình định ở, vào giờ cao điểm buổi tối, chứ không chỉ hỏi nhà mạng. Có đường dự phòng bằng sóng di động của một nhà mạng khác.
Điều kiện thứ hai là điện: một bộ lưu điện cho máy tính và thiết bị mạng giúp không mất việc khi điện chập chờn; mùa bão nên có kế hoạch làm việc ở nơi khác vài ngày nếu mất điện dài. Điều kiện thứ ba ít ai nghĩ tới là không gian: nhà gỗ, nhà cấp bốn ở quê thường ít phòng riêng, ồn tiếng gà, tiếng máy bơm; một góc làm việc yên tĩnh, đủ sáng, có mái che chắc chắn đáng đầu tư.
Cuối cùng là nhịp sống. Ở quê, ranh giới giữa giờ làm và việc nhà, việc họ, việc vườn rất mờ. Người làm từ xa thành công thường giữ được giờ giấc cố định và nói rõ với gia đình, hàng xóm khi nào mình đang làm việc.
Rác và nước thải: chuyện nhỏ của từng nhà, chuyện lớn của dòng suối
Vùng Tiên Cảnh có những dòng suối, bãi đá là cảnh quan của cả vùng và là nơi khách đến chơi. Rác nhựa, vỏ chai thuốc bảo vệ thực vật vứt ven khe, ven suối sẽ theo nước mùa mưa trôi xuống hạ lưu. Mỗi nhà giữ được phần mình là giữ được cả dòng suối.
Ở nơi có thu gom rác tập trung, nên phân loại cơ bản: rác hữu cơ như vỏ trái, lá rau có thể ủ làm phân cho vườn; rác nhựa, chai lọ để riêng chờ thu gom; vỏ chai, bao bì thuốc bảo vệ thực vật bỏ vào nơi thu gom riêng theo hướng dẫn của địa phương, không đốt, không chôn gần nguồn nước. Ở thôn chưa có thu gom, hỏi xã về điểm tập kết và lịch thu.
Nước thải chuồng trại, nước thải từ chế biến nông sản nên có hố lắng, hầm biogas hoặc cách xử lý phù hợp, không xả thẳng ra khe suối. Ngoài chuyện môi trường, đó còn là chuyện sức khoẻ của chính những nhà ở hạ nguồn đang dùng nước khe làm nước sinh hoạt.
Trước mùa mưa bão: danh sách việc của mỗi nhà
Những việc này nên làm trước khi mùa mưa bắt đầu, không đợi khi có tin bão:
- Kiểm mái ngói, mái tôn; chằng mái ở nhà dễ tốc; tỉa cành cây lớn chìa sát mái nhà, sát đường dây điện.
- Khơi thông rãnh thoát nước quanh nhà và dọc lối đi; dọn rác, lá ở cống qua đường.
- Quan sát taluy sau nhà, vách đất cắt để làm nhà, làm đường: có vết nứt, chỗ phình, nước rỉ ra không. Thấy dấu hiệu lạ, báo thôn.
- Chuẩn bị đồ dự phòng: gạo, nước uống đóng chai, thuốc thường dùng, đèn, pin, áo mưa, túi chống nước đựng giấy tờ.
- Kê cao, che chắn nông sản, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật trong kho để không bị ướt, không trôi ra nguồn nước.
- Thống nhất trong nhà: nếu phải đi sơ tán thì đi đâu, ai đưa người già, trẻ nhỏ, liên lạc với con cháu ở xa bằng cách nào.
Danh sách này không dài, nhưng làm đủ trước mùa mưa giúp gia đình bình tĩnh hơn hẳn khi có tin bão.
Sạt lở và nước suối lên: dấu hiệu cần đi ngay
Vùng đồi có hai nguy cơ chính trong mưa lớn kéo dài: sạt lở đất và nước suối, nước khe dâng rất nhanh. Dấu hiệu sạt lở có thể là vết nứt mới trên mặt đất, trên tường nhà; cây trên sườn đồi nghiêng bất thường; nước ở khe đột ngột đục ngầu hoặc ngừng chảy; tiếng động lạ từ sườn đồi. Thấy những dấu hiệu này trong mưa lớn, rời khỏi khu vực, báo thôn, đừng ở lại "xem thế nào".
Nước suối miền núi có thể lên nhanh trong vài chục phút khi thượng nguồn mưa lớn, dù chỗ mình đang đứng mưa nhỏ. Không lội qua ngầm, qua tràn khi nước chảy xiết; không ra suối vớt củi, bắt cá khi nước lên. Đây là những tai nạn đáng tiếc vẫn xảy ra hằng năm ở các vùng đồi.
Khi chính quyền thông báo sơ tán, hãy đi theo hướng dẫn. Mang theo túi giấy tờ, thuốc, điện thoại; tắt điện, khoá ga trước khi rời nhà. Báo cho trưởng thôn biết gia đình đã đi đâu, và nhắn cho con cháu ở xa một tin ngắn để họ khỏi gọi tìm trong lúc sóng chập chờn.
Sau mưa bão: dọn dẹp an toàn
Sau khi mưa tạnh, nguy hiểm chưa hết. Đất còn ướt, sườn dốc vẫn có thể sạt; dây điện đứt có thể còn điện; nhà bị ngập có thể có rắn, rết trú vào. Quay về nhà theo hướng dẫn của thôn, kiểm từ ngoài vào trong.
Ghi nhận thiệt hại bằng ảnh trước khi dọn: nhà, vườn, chuồng trại, nông sản. Báo thôn để được thống kê; đây là căn cứ khi xét hỗ trợ theo chính sách khắc phục thiên tai. Nguồn nước, đồ ăn bị ngập cần xử lý hoặc bỏ đi, không dùng tiếc.
Với vườn đồi, sau mưa lớn nên đi kiểm những chỗ đất bị xói, gốc tiêu bị trôi đất, cây đổ. Đắp lại gốc, làm rãnh thoát nước cho vụ sau. Những vết xói nhỏ hôm nay không xử lý sẽ thành rãnh sâu vào mùa mưa năm tới. Cây đổ đè lên đường dây điện thì báo ngành điện xử lý, không tự cưa kéo.
Hàng xóm và thôn: lưới an toàn của vùng đồi
Ở vùng Tiên Cảnh, lưới an toàn quan trọng nhất khi có thiên tai không phải công nghệ, mà là hàng xóm và thôn. Trưởng thôn, tổ an ninh, đoàn thanh niên thường nắm những nhà có người già sống một mình, người bệnh, trẻ nhỏ, và là người gõ cửa đầu tiên khi có lệnh sơ tán.
Người mới về quê nên chủ động làm quen trưởng thôn, cho biết nhà mình có ai, liên lạc thế nào. Con cháu ở xa nên có số liên lạc của một hai người hàng xóm tin cậy, để khi mất liên lạc với cha mẹ trong bão, còn có người hỏi thăm giúp.
Ngược lại, khi nhà mình an toàn, nên để ý nhà bên. Một lời hỏi thăm, một tay giúp chằng mái, kê đồ cho nhà người già là điều làng quê xứ Quảng vẫn làm cho nhau qua bao mùa bão. Nếp ấy là thứ đáng giữ hơn mọi thiết bị dự phòng.
Câu hỏi thường gặp
Mùa mưa ở vùng Tiên Cảnh thường vào khoảng nào?
Miền Trung, trong đó có vùng Tiên Phước cũ, thường mưa nhiều vào những tháng cuối năm. Thời điểm và cường độ mỗi năm khác nhau; theo dõi dự báo chính thức và thông báo của xã thay vì dựa vào kinh nghiệm năm trước.
Nước khe dẫn về nhà có uống trực tiếp được không?
Không nên. Nước khe, nước giếng nên được lọc và đun sôi trước khi uống, nhất là sau mưa lớn khi nước đục. Nên kiểm chất lượng nước định kỳ ở nơi có xét nghiệm.
Thôn nhà mình sóng yếu thì làm sao?
Hỏi hàng xóm nhà mạng nào ổn ở thôn, cân nhắc lắp cáp quang và dùng wifi gọi điện. Có hai sim của hai nhà mạng là cách dự phòng tốt khi một mạng mất sóng.
Thấy vết nứt trên sườn đồi sau nhà thì báo ai?
Báo trưởng thôn và UBND xã để được kiểm tra. Trong mưa lớn, nếu vết nứt mở rộng hoặc có dấu hiệu sạt, rời khỏi nhà ngay, không chờ người tới kiểm tra.
Có được hỗ trợ khi nhà bị hư hại do thiên tai không?
Có thể, theo chính sách khắc phục hậu quả thiên tai của nhà nước và thành phố. Báo thôn, xã để được thống kê thiệt hại, giữ ảnh chụp làm căn cứ. Mức và điều kiện hỗ trợ theo quy định hiện hành.