Du lịch cộng đồng ở vùng Tiên Cảnh là cách người dân làng cổ Lộc Yên và các thôn quanh đó tự tổ chức đón khách: mở cửa nhà cổ cho khách xem, nấu bữa cơm quê, dẫn đi vườn, đi ngõ đá, kể chuyện làng. Theo danh bạ của trang, trên địa bàn có hai hợp tác xã gắn với du lịch ở làng cổ — hình thức pháp lý phổ biến để người dân góp sức, ký hợp đồng với công ty lữ hành và chia lợi ích. Luật Du lịch năm 2017 ghi nhận du lịch cộng đồng như một loại hình được nhà nước khuyến khích.
Bài này không quảng cáo điểm đến hay cơ sở nào, không nêu giá. Mục đích là giải thích nguyên lý: mô hình nào đang được dùng, những gì làm nên một chương trình bền, những rủi ro khi du lịch vào một làng di tích. Người dân, nhóm hộ, hợp tác xã muốn tham gia hãy liên hệ chính quyền xã Thạnh Bình và cơ quan quản lý di tích để được hướng dẫn.
Du lịch cộng đồng khác du lịch thường ở đâu
Theo cách hiểu phổ biến và theo tinh thần Luật Du lịch, du lịch cộng đồng dựa vào giá trị văn hoá của cộng đồng, do cộng đồng dân cư quản lý, tổ chức khai thác và hưởng lợi. Khác với một khu du lịch do doanh nghiệp đầu tư rồi thuê người dân làm công, ở đây người dân là chủ: nhà của họ, vườn của họ, món ăn của họ, câu chuyện của họ là sản phẩm.
Với vùng Tiên Cảnh, chất liệu đã có sẵn: làng cổ Lộc Yên với nhà rường, nhà lá mái trên trăm tuổi, ngõ đá và hàng chè tàu; nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng; vườn đồi, dòng suối, bãi đá. Khách không đến để nghỉ dưỡng sang trọng, mà để thấy một làng quê xứ Quảng còn giữ được dáng xưa và cách sống.
Điều đó cũng đặt ra giới hạn: sản phẩm là đời sống thật, nên không thể "sản xuất" thêm theo nhu cầu như một khu vui chơi. Nhà cổ có hạn, người làng có việc vườn, việc họ. Quy mô phải hợp với sức chứa của làng.
Ai tham gia và mỗi bên giữ vai gì
Hộ dân có nhà cổ. Mở cửa đón khách tham quan theo lịch thoả thuận, giữ gìn nhà, kể chuyện nhà. Họ là người chịu nhiều "phiền" nhất nên phải được hưởng lợi rõ ràng.
Hộ làm dịch vụ. Nấu bữa cơm quê, nhận khách ở lại, dẫn khách vào vườn, làm quà quê. Hộ làm dịch vụ có thu tiền thường xuyên cần đăng ký kinh doanh và đáp ứng điều kiện riêng.
Hợp tác xã hoặc tổ du lịch cộng đồng. Đầu mối điều phối: nhận đặt chỗ, phân khách cho các hộ, ký hợp đồng với công ty lữ hành, giữ quy tắc chung, quản lý quỹ chung.
Chính quyền và cơ quan quản lý di tích. Quản lý nhà nước về di tích, quy hoạch, hạ tầng; hướng dẫn quy tắc bảo vệ di tích; hỗ trợ xúc tiến.
Công ty lữ hành. Mang khách đến, thiết kế chương trình kết hợp với các điểm khác trong vùng. Hợp đồng với hợp tác xã giúp người dân không bị ép giá từng hộ.
Chia lợi ích: chỗ quyết định mô hình sống hay chết
Kinh nghiệm ở nhiều làng du lịch cho thấy mô hình đổ vỡ nhiều nhất vì chia lợi ích không công bằng: vài hộ ở đầu làng, gần bãi đỗ xe, có nhà đẹp thì đông khách; hộ ở cuối ngõ không ai ghé, dần dần chán, bỏ chăm nhà, thậm chí phá nhà cổ để làm nhà mới. Khi ấy, làng mất dần chính thứ khách đến để xem.
Những cách chia thường được bàn: khách đi theo lộ trình xoay vòng giữa các nhà; một phần doanh thu chung được trích vào quỹ cho tất cả các hộ có nhà cổ, kể cả hộ không đón khách trực tiếp; quỹ bảo trì ngõ đá, tường đá, vệ sinh chung; thù lao cho người dẫn đường, người kể chuyện. Cách nào hợp là do cộng đồng tự quyết, ghi thành quy chế, công khai thu chi.
Ví dụ giả định: một hợp tác xã quy định mỗi đoàn khách đi qua ít nhất ba nhà theo vòng, phần tiền tham quan chia đều cho các nhà mở cửa, phần trích quỹ chung dùng sửa ngõ và hỗ trợ nhà cần thay ngói. Quy định đơn giản, nhưng vì ai cũng thấy, nên ít người thắc mắc.
Hợp đồng với công ty lữ hành: những điều cần thoả thuận
Công ty lữ hành mang khách tới, nhưng cũng có thể là bên chiếm phần lớn lợi ích nếu người dân thương lượng riêng lẻ. Hợp tác xã ký hợp đồng chung giúp cân bằng: số khách mỗi đoàn, lịch đặt trước bao lâu, dịch vụ gồm những gì, giá cho từng phần, thời hạn thanh toán, xử lý khi huỷ đoàn sát ngày, khi thời tiết xấu.
Nên có điều khoản về hình ảnh: công ty lữ hành được dùng ảnh nhà, người làng để quảng bá tới đâu, có cần xin phép không. Có điều khoản về hành vi của khách và trách nhiệm của công ty khi khách làm hỏng tài sản, vi phạm quy tắc di tích.
Hợp đồng ngắn hạn, thử một mùa rồi mới ký dài, giúp hai bên hiểu nhau. Không nên ký độc quyền với một công ty khi mô hình còn non, vì như thế làng phụ thuộc vào một bên duy nhất.
Giấy tờ và điều kiện cơ bản
Du lịch cộng đồng vẫn là kinh doanh, có những điều kiện pháp lý cần đáp ứng. Danh sách nguyên lý:
- Hợp tác xã hoặc tổ chức đầu mối có đăng ký theo quy định; hộ làm dịch vụ thường xuyên có đăng ký hộ kinh doanh.
- Nhận khách ở lại qua đêm có thu tiền: là kinh doanh lưu trú, cần điều kiện an ninh trật tự, phòng cháy chữa cháy, thông báo lưu trú cho khách.
- Nấu ăn cho khách: điều kiện an toàn thực phẩm theo quy mô; người nấu nên được tập huấn.
- Hướng dẫn khách: người dẫn trong phạm vi làng là thuyết minh viên tại điểm; hướng dẫn viên du lịch theo nghĩa của Luật Du lịch cần thẻ — phân biệt rõ để không vi phạm.
- Trong khu di tích: mọi hoạt động sửa nhà, dựng công trình phục vụ khách phải theo quy định bảo vệ di tích.
Chi tiết điều kiện từng loại có thể đổi; hỏi xã và cơ quan quản lý du lịch của thành phố Đà Nẵng trước khi mở dịch vụ.
Giữ làng không bị thương mại hoá
Mối nguy lớn nhất của du lịch ở một làng di tích là làng biến thành sân khấu: nhà cổ thành cửa hàng bán quà lưu niệm làm ở nơi khác, ngõ đá kín bảng quảng cáo, người làng diễn cho khách xem thay vì sống. Khi ấy, khách đến một lần rồi thôi, còn làng mất nếp.
Một số nguyên tắc giữ nếp: giới hạn số khách mỗi ngày theo sức chứa; giờ tham quan tôn trọng giờ sinh hoạt, giờ nghỉ trưa của nhà dân; quà bán cho khách ưu tiên sản phẩm thật của vùng — tiêu, bòn bon, đồ mộc, bánh quê; không dựng thêm công trình lạ trong không gian làng; quy tắc ứng xử cho khách được nói rõ từ đầu.
Khách cũng là một phần của giải pháp. Chương trình tốt thường dành vài phút đầu để kể cho khách nghe làng này là di tích, người sống trong nhà là chủ nhà, xin khách hỏi trước khi chụp ảnh người, không leo lên tường đá, không bẻ cành chè. Khách được giải thích thường cư xử tốt.
Mùa khách, mùa vườn: sắp xếp lịch cho cả hai
Người làng vừa làm du lịch vừa làm vườn. Mùa thu hoạch tiêu, mùa trái cây, mùa làm đất — những lúc ấy nhà nào cũng bận. Nếu lịch đón khách không tính đến, hoặc khách bị bỏ rơi, hoặc vườn bị bỏ bê.
Một cách khéo là biến chính mùa vườn thành trải nghiệm: khách theo chủ nhà lên vườn hái tiêu, phơi tiêu, học cách chăm cây, ăn bữa trưa ở chòi vườn. Khách thấy được đời sống thật, chủ nhà không phải bỏ việc. Nhưng phải có quy tắc an toàn: không cho khách leo thang cao hái tiêu, không cho khách tiếp xúc thuốc bảo vệ thực vật, có người theo sát khi đi đường đồi.
Mùa mưa bão là mùa thấp điểm, cũng là lúc nên dừng nhận khách đi suối, đi đường mòn. Hợp tác xã nên có quy định rõ: khi có thông báo mưa lũ của chính quyền thì huỷ chương trình nào, báo khách thế nào.
Sau một mùa khách: nên nhìn lại những gì
Cuối mỗi mùa, hợp tác xã hay tổ du lịch nên ngồi lại xem: bao nhiêu đoàn, bao nhiêu khách, doanh thu chia cho từng hộ ra sao, chi phí bảo trì chung hết bao nhiêu, khách phàn nàn gì, khen gì. Những con số đơn giản ấy, ghi chép đều, là cơ sở để quyết định mùa sau mở rộng hay thu hẹp.
Ngoài con số, có những dấu hiệu khó đếm mà quan trọng: người làng có còn vui khi đón khách không, có hộ nào bắt đầu than phiền vì ồn, vì khách vào nhà không xin phép không, ngõ đá, tường đá có xuống cấp nhanh hơn không. Du lịch cộng đồng chỉ bền khi chính cộng đồng thấy đời sống mình tốt lên, không phải chỉ thấy đông người hơn.
Mời cán bộ văn hoá xã, đại diện cơ quan quản lý di tích dự buổi nhìn lại giúp phát hiện sớm những tác động lên di tích mà người trong cuộc dễ bỏ qua.
Bắt đầu từ đâu nếu thôn mình muốn làm
Không phải thôn nào cũng nên làm du lịch, và không phải hộ nào cũng nên tham gia. Câu hỏi đầu tiên là thôn có gì mà khách muốn thấy — nhà cổ, vườn đặc biệt, nghề, cảnh quan — và người dân có thật sự muốn đón người lạ vào nhà hay không. Làm du lịch vì phong trào, vì hỗ trợ, thường không bền.
Nếu câu trả lời là có, bước tiếp theo nên là học từ mô hình đã có ngay trong xã, ở làng cổ Lộc Yên: hỏi những gì đã làm được, những gì vướng. Rồi bàn trong thôn, lập tổ hoặc tham gia hợp tác xã sẵn có thay vì lập mới, làm thử với vài đoàn khách nhỏ qua công ty lữ hành quen.
Đầu tư nên đi sau khách, không đi trước. Sửa nhà vệ sinh sạch cho khách là cần; xây cả dãy phòng nghỉ trước khi biết có khách hay không là rủi ro. Nhiều vùng quê đã có những dãy nhà nghỉ bỏ không vì đầu tư theo kỳ vọng.
Câu hỏi thường gặp
Du lịch cộng đồng có cần đăng ký kinh doanh không?
Hộ làm dịch vụ có thu tiền thường xuyên như lưu trú, ăn uống cần đăng ký hộ kinh doanh và đáp ứng điều kiện riêng. Đầu mối tổ chức thường là hợp tác xã có đăng ký. Hỏi xã để biết trường hợp của mình.
Nhà cổ trong làng Lộc Yên có được sửa để đón khách không?
Sửa chữa nhà trong khu di tích phải theo quy định bảo vệ di tích, có ý kiến của cơ quan quản lý. Không tự ý thay vật liệu, đổi kết cấu, cơi nới để làm phòng cho khách.
Người dẫn khách trong làng có cần thẻ hướng dẫn viên không?
Người thuyết minh tại điểm trong phạm vi làng khác với hướng dẫn viên du lịch theo Luật Du lịch. Hướng dẫn viên dẫn khách theo chương trình du lịch cần thẻ. Hỏi cơ quan quản lý du lịch để phân biệt đúng.
Làm sao chia tiền công bằng giữa các hộ?
Cộng đồng tự thống nhất quy chế: lộ trình xoay vòng, trích quỹ chung cho các nhà cổ, công khai thu chi. Quy chế đơn giản, ghi thành văn bản, đọc công khai trong cuộc họp thường giữ được lòng tin tốt hơn quy chế phức tạp.
Thôn không có nhà cổ có làm du lịch cộng đồng được không?
Có thể, nếu có giá trị khác như vườn đồi, nghề, cảnh quan, ẩm thực và người dân thật sự muốn đón khách. Nên bắt đầu nhỏ, kết nối với chương trình sẵn có trong xã thay vì làm riêng lẻ.