Đi Tiên Cảnh mùa khô nắng nóng: giờ nào ra ngoài, mặc gì và giữ sức ra sao

Mùa khô ở vùng Tiên Cảnh, nhất là giữa năm, nắng rất gắt và có những đợt gió tây khô nóng. Đi mùa này vẫn đẹp nếu chia ngày theo giờ mát: ra ngoài từ sáng sớm tới giữa buổi sáng, nghỉ trong nhà hay dưới bóng vườn suốt buổi trưa, chiều muộn mới đi tiếp; mặc đồ dài tay sáng màu, uống nước đều, và biết dấu hiệu say nắng để dừng lại kịp.

Vùng Tiên Cảnh (xã Tiên Cảnh cũ, huyện Tiên Phước, Quảng Nam; nay thuộc xã Thạnh Bình, TP Đà Nẵng) là vùng đồi trung du. Đồi thấp không làm trời mát hơn đồng bằng là bao; ngược lại, ngõ đá, tường đá, sân gạch hấp nóng, đường đất đỏ bốc bụi. Người làng sống với mùa này bằng nhịp dậy sớm, nghỉ trưa dài; khách học theo nhịp đó là đi được.

Bài không đưa số liệu nhiệt độ. Lời khuyên sức khoẻ là kiến thức chung, không thay ý kiến bác sĩ cho người có bệnh nền.

Mùa khô ở vùng đồi trông thế nào

Mùa khô kéo dài từ sau mùa mưa lũ cho tới khoảng cuối hè, theo lệ chung của miền Trung. Những tháng đầu còn mát, càng về giữa năm càng nóng. Đỉnh nóng thường đi kèm các đợt gió tây khô nóng mà người miền Trung quen gọi là gió Lào: gió thổi từ phía tây, khô, nóng rát, làm cây cối héo lá ban trưa, đất nứt nẻ.

Trong làng, mùa này là mùa sân phơi. Sân nhà phơi lúa sau mùa gặt, phơi tiêu, phơi củi, phơi rơm. Người làng ra vườn từ khi trời còn tối, về nhà khi nắng lên, buổi trưa đóng cửa nghỉ, chiều muộn lại ra. Đường làng giữa trưa gần như vắng, chỉ có tiếng ve và tiếng gà.

Sông suối mùa khô cạn dần, nước trong hơn, lộ nhiều đá. Ruộng sau mùa gặt trơ gốc rạ, có nơi bỏ trống chờ vụ sau. Đồi keo xanh sẫm, đất đỏ lộ ra ở những đồi vừa khai thác. Màu chủ đạo của mùa khô là xanh sẫm, vàng rơm và đỏ đất.

Với người chụp ảnh, ánh sáng mùa khô gắt và cứng vào giữa ngày, nhưng sáng sớm và chiều muộn thì vàng ấm, bóng dài. Sân phơi tiêu buổi sáng, khói rơm buổi chiều là những cảnh rất riêng của mùa này.

Chia ngày theo giờ mát

Một ngày ví dụ giả định trong mùa nắng, cho người ngủ lại trong vùng:

Đi về trong ngày từ Đà Nẵng hay Hội An thì khó giữ đúng nhịp này. Khi đó, xuất phát thật sớm, dồn việc đi bộ vào buổi sáng, buổi chiều chủ yếu là đường về.

Giờ nghỉ trưa không phải giờ chết. Đó là lúc ngồi hiên nhà cổ nghe tiếng ve, xem lại ảnh, ghi chép, chợp mắt. Người làng gần như ai cũng nghỉ trưa trong mùa nóng; khách đi lang thang giữa trưa trong xóm vắng vừa mệt vừa không gặp được ai để trò chuyện.

Mặc gì, mang gì trong mùa nắng

Đồ mặc mùa nắng cần che được nắng mà vẫn thoáng:

• Áo dài tay mỏng, sáng màu, chất vải thoáng; che nắng tốt hơn kem chống nắng khi đi lâu.
• Mũ rộng vành che được cả gáy; nón lá của người làng là gợi ý rất hợp.
• Kính râm, nhất là khi đi qua sân phơi, đường trắng nắng.
• Kem chống nắng cho phần da lộ ra, bôi lại sau vài giờ hay khi ra nhiều mồ hôi.
• Giày thoáng đế bám; dép mỏng đi ngõ đá nóng giữa trưa rất rát chân.
• Khăn nhỏ thấm nước để lau mặt, chườm gáy.
• Bình nước lớn và gói muối, đường hoặc dung dịch bù nước nếu ra nhiều mồ hôi.

Tránh áo ba lỗ, quần quá ngắn khi vào khu di tích, nhà cổ, nhà thờ tộc. Ăn mặc kín đáo vừa đỡ nắng vừa lịch sự với người làng.

Đồ đen, đồ tối màu hấp nắng nhiều hơn, đồ bó sát làm khó thoát mồ hôi. Nếu đi nhiều ngày, mang hai bộ mỏng để thay giặt, vì mùa khô quần áo phơi buổi trưa tới chiều là khô.

Uống nước và ăn uống trong mùa nóng

Mất nước là chuyện dễ xảy ra nhất với khách mùa nắng, và thường đến từ từ: khát nhẹ, mệt, đau đầu, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu. Uống nước đều đặn từng ngụm, không đợi khát mới uống. Người ra nhiều mồ hôi khi đi bộ lâu cần bù thêm muối khoáng, không chỉ nước lọc.

Nước chè xanh là thức uống quen của người Quảng; được mời một chén nước chè trong nhà dân giữa trưa nắng là cách nghỉ rất dễ chịu. Nước dừa, nước mía, trái cây vườn cũng giúp bù nước. Hạn chế rượu bia giữa ngày nắng: rượu làm mất nước nhanh hơn và làm người ta không nhận ra mình đang mệt.

Ăn nhẹ vào buổi trưa, nhiều rau, canh. Bữa quá no, quá nhiều dầu mỡ giữa trưa nắng làm người uể oải, dễ say nắng khi ra ngoài lại. Với đồ ăn mang theo, để ý chuyện ôi thiu: mùa nóng, đồ ăn chín để trong xe hay túi vài giờ đã có thể hỏng.

Trái cây vườn mùa nắng ngọt và nhiều nước, nhưng ăn quá nhiều loại trái nhiệt như mít chín, sầu riêng giữa trưa nóng thì có người thấy khó chịu, nóng trong. Ăn vừa phải, xen với nước và rau. Rửa trái cây bằng nước sạch trước khi ăn, nhất là trái hái dưới đất hay mua ven đường bụi.

Nhận biết say nắng, say nóng và làm gì

Say nóng xảy ra khi cơ thể không tự làm mát kịp. Dấu hiệu sớm thường là mệt lả, chóng mặt, đau đầu, buồn nôn, chuột rút, vã mồ hôi nhiều, da lạnh ẩm. Khi thấy những dấu hiệu này ở mình hay người đi cùng, dừng ngay: đưa vào chỗ mát, nới lỏng quần áo, cho uống nước từng ngụm nếu còn tỉnh, chườm khăn mát lên trán, cổ, nách.

Dấu hiệu nặng gồm lú lẫn, nói lắp, lơ mơ, ngất, co giật, da nóng đỏ và khô, sốt cao. Đó là tình trạng cấp cứu: gọi 115 hoặc đưa tới cơ sở y tế gần nhất ngay, trong lúc chờ thì tiếp tục làm mát cơ thể. Không cho người đang lơ mơ uống nước vì dễ sặc.

Người lớn tuổi, trẻ nhỏ, người có bệnh tim mạch, huyết áp, người dùng một số loại thuốc dễ bị say nóng hơn. Trong nhóm có những người này thì càng phải giữ nhịp nghỉ trưa, và có người để ý họ suốt chuyến.

Phòng hơn chữa: đội mũ, mặc áo dài tay, uống nước đều, nghỉ trong bóng mát sau mỗi khoảng đi bộ ngắn, và đừng ngại bỏ bớt một điểm khi thấy cả nhóm đã đuối. Đi chơi mùa nắng, người khôn là người biết dừng sớm.

Mùa khô và việc của nhà vườn

Mùa khô là mùa bận của nhà vườn trung du. Đầu mùa là chăm cây sau mùa mưa, giữa mùa là thu hoạch lúa vụ đông xuân theo lệ chung của xứ Quảng, rồi tới mùa hái nhiều loại trái, cuối mùa là lo nước tưới khi suối cạn. Nhiều nhà còn có vườn keo; mùa khô cũng là mùa khai thác keo, xe tải chạy nhiều hơn trên đường.

Hiểu nhịp đó giúp khách cư xử cho khéo. Đừng hẹn chủ nhà ngồi tiếp chuyện cả buổi sáng đúng lúc họ cần ra vườn; hãy hỏi giờ nào họ rảnh, thường là trưa hoặc tối. Nếu muốn theo ra vườn xem, xin phép, đi sau, không giẫm vào luống, không đụng vào cây đang cho trái.

Một số việc như phơi tiêu, phơi lúa, gánh nước tưới, khách có thể xin phụ một tay cho biết. Chỉ làm khi chủ nhà đồng ý, và làm theo hướng dẫn của họ; nông sản phơi trên sân là thu nhập cả năm của một nhà.

Trải nghiệm hợp với mùa khô

Sáng sớm ngắm sân phơi. Mùa gặt, mùa hái tiêu, sân nhà nào cũng có thứ phơi. Đứng ngoài nhìn, hỏi chuyện là đủ; không bước lên nông sản người ta đang phơi.

Đi bộ ngõ đá lúc sương còn. Ngõ đá, tường đá buổi sáng mát và đẹp; tới trưa thì hấp nóng. Lịch đi làng nên đặt vào sáng sớm.

Nghỉ trưa trong nhà cổ. Nhà gỗ mái ngói, hiên rộng, vườn cây bao quanh mát hơn nhiều so với nhà bê tông. Nếu được chủ nhà mời ngồi hiên giữa trưa, đó là lúc hiểu vì sao người xưa làm nhà như vậy.

Chiều muộn ra bờ nước. Suối mùa khô nước trong, lộ đá; chiều muộn đá đã bớt nóng. Chỉ ra khi trời khô, có người địa phương chỉ lối, không tắm chỗ sâu.

Tối ngồi sân. Tối mùa khô gió mát hơn ban ngày nhiều. Ngồi sân nghe chuyện làng, ngắm trời sao là thú của mùa này. Trời khô, ít mây, ánh đèn thưa nên đêm ở vùng đồi thấy sao rõ hơn hẳn trong phố.

Mùa khô và chuyện lửa, bụi, nước

Mùa khô kéo dài làm cỏ, lá khô, đồi keo dễ bắt lửa. Khách tuyệt đối không đốt lửa ngoài trời, không vứt tàn thuốc ở ven đường, ven đồi, ven vườn. Người làng mùa này rất để ý chuyện cháy; một mồi lửa nhỏ do khách bất cẩn có thể thiêu cả vườn của một nhà.

Đường đất đỏ mùa khô bốc bụi khi xe chạy qua. Chạy xe chậm qua xóm để không tung bụi vào nhà dân, sân phơi; đeo khẩu trang khi đi sau xe tải. Đồ ăn bày bán ven đường mùa bụi nên cân nhắc.

Một số năm khô hạn kéo dài, nước sinh hoạt ở vùng đồi có thể thiếu. Nếu ở nhà dân, dùng nước tiết kiệm: tắm nhanh, không xả nước rửa xe, không để vòi chảy. Đó là cách tôn trọng chủ nhà mà không cần nói ra.

Rác mùa khô cũng dễ thành chuyện: chai nhựa, túi ni lông bay theo gió vào vườn, xuống suối cạn, mùa mưa tới thì trôi đi khắp nơi. Mang rác về theo mình cho tới chỗ có thùng rác hoặc về tới phố là cách đơn giản nhất.

Câu hỏi thường gặp

Mùa khô ở Tiên Cảnh kéo dài trong bao lâu?

Theo lệ chung miền Trung, mùa khô kéo dài từ sau mùa mưa lũ cuối năm cho tới khoảng cuối hè, đầu năm còn mát, càng về giữa năm càng nóng. Ranh giới xê dịch theo từng năm, nên xem dự báo khi lên kế hoạch.

Gió Lào là gì, có ảnh hưởng tới chuyến đi không?

Đó là cách người miền Trung gọi gió tây khô nóng thổi về vào giữa mùa khô. Những ngày có gió này trời nóng rát, khô, rất mệt nếu đi ngoài trời giữa trưa. Chuyến đi vẫn được, nhưng nên dồn việc ngoài trời vào sáng sớm và chiều muộn.

Có nên tắm suối để giải nóng không?

Mùa khô nước suối thường cạn và trong hơn, nhưng vẫn có vũng sâu, đá trơn rêu. Chỉ xuống nước ở chỗ nông, đáy rõ, có người địa phương xác nhận an toàn, không đi một mình. Khi trời chuyển mưa trên thượng nguồn, lên bờ ngay.

Mang trẻ nhỏ đi mùa nắng có ổn không?

Được nếu lịch thật ngắn, đi sáng sớm, nghỉ trưa trong nhà mát và về sớm. Trẻ nhỏ cần mũ, áo dài tay mỏng, nước uống thường xuyên. Thấy trẻ mệt lả, đỏ mặt, ít đi tiểu thì cho nghỉ ngay chỗ mát.

Có cần mang kem chống muỗi mùa khô không?

Có. Vùng vườn cây ở trung du có muỗi quanh năm, nhiều hơn vào chiều tối và gần chỗ nước đọng. Mang thuốc chống muỗi, mặc áo dài tay buổi chiều, ngủ màn nếu ở lại nhà dân.

Đi xe máy giữa trưa mùa nắng có sao không?

Rất mệt và dễ say nắng, nhất là trên đường trống không bóng cây. Nếu phải chạy giữa trưa, mặc áo dài tay, đeo găng, khẩu trang, nghỉ dưới bóng mát sau mỗi chặng ngắn và uống nước. Tốt nhất là chạy vào sáng sớm hoặc chiều muộn.