Mùa mưa lũ ở miền Trung thường dồn vào những tháng cuối năm. Trong thời gian này, đường về vùng Tiên Cảnh có thể gặp ngầm tràn, cầu tràn bị nước chảy qua, đường liên thôn ngập cục bộ, đất đá sạt từ taluy xuống mặt đường, và suối lên rất nhanh sau mưa nguồn. Nguyên tắc an toàn đơn giản: có cảnh báo mưa lớn, lũ hay sạt lở cho vùng phía tây thì hoãn chuyến; đang đi mà gặp nước chảy qua mặt đường thì không vượt.
Vùng Tiên Cảnh (xã Tiên Cảnh cũ, huyện Tiên Phước, Quảng Nam; nay là một phần xã Thạnh Bình, TP Đà Nẵng) là vùng trung du đồi thấp có nhiều sông suối nhỏ. Người địa phương sống với mùa mưa từ đời này qua đời khác và biết khi nào nên ở nhà; khách từ xa tới thì thường không biết. Bài này viết để khách hiểu mối nguy và biết lúc nào nên dừng lại.
Bài không nêu số liệu mưa, mực nước hay kể lại trận lũ cụ thể nào. Thông tin thời tiết và tình trạng đường phải lấy từ cơ quan khí tượng thuỷ văn, chính quyền địa phương và báo chí chính thống tại thời điểm đi.
Vì sao vùng trung du nguy hiểm theo kiểu riêng
Nhiều người nghĩ lũ là chuyện của đồng bằng trũng thấp, còn vùng đồi thì "nước chảy đi hết". Thực tế vùng trung du có kiểu nguy hiểm riêng. Mưa trên đồi dốc dồn xuống khe suối rất nhanh; một con suối buổi sáng còn trong và nông, sau một trận mưa lớn trên thượng nguồn có thể thành dòng nước đục ngầu, chảy xiết trong thời gian ngắn, kể cả khi chỗ mình đứng trời không mưa nhiều.
Đất đồi ngấm nước lâu ngày trở nên nặng và yếu. Những mái taluy đào để làm đường, những sườn đồi trồng keo vừa khai thác trơ đất, có thể sạt đất đá xuống mặt đường sau nhiều ngày mưa liên tiếp. Cây cối ven đường cũng dễ đổ khi đất mềm và có gió.
Đường liên thôn ở vùng đồi hay có ngầm tràn: đoạn đường thấp đổ bê tông băng qua khe suối, ngày khô thì khô, ngày mưa thì nước chảy qua mặt. Những đoạn này là chỗ nguy hiểm nhất với người đi đường lạ, vì nhìn nước tưởng nông mà lực chảy đủ cuốn người và xe.
Quốc lộ 40B là tuyến đi tiếp lên vùng núi phía tây nam; báo chí những năm trước từng đưa tin sạt lở trên tuyến này mùa mưa, nhất là ở các đoạn núi phía Trà My. Đọc tin thì cần xem đoạn nào, nhưng cũng hiểu rằng mưa lớn kéo dài thì cả vùng đều có thể bị ảnh hưởng.
Dấu hiệu nên hoãn chuyến
Trước ngày đi và sáng hôm đi, kiểm tra những dấu hiệu dưới đây. Gặp một trong số đó thì nên hoãn:
| Dấu hiệu | Nguồn kiểm tra | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Có tin bão, áp thấp nhiệt đới hướng vào miền Trung | Bản tin của cơ quan khí tượng thuỷ văn, đài truyền hình | Hoãn chuyến, không đi "tranh thủ trước khi bão vào" |
| Cảnh báo mưa lớn, lũ quét, sạt lở cho vùng phía tây Đà Nẵng | Tin cảnh báo thiên tai, thông báo của chính quyền | Hoãn chuyến |
| Mưa lớn liên tục nhiều ngày trước đó | Theo dõi thời tiết, hỏi người quen ở địa phương | Hoãn, hoặc chỉ đi phần quốc lộ và điểm gần, bỏ sông suối |
| Tin chia cắt, đường ngập, sạt lở trên tuyến định đi | Báo địa phương, thông báo giao thông | Hoãn hoặc đổi lịch |
| Người địa phương khuyên đừng lên | Chủ nhà, người quen trong vùng | Nghe theo; họ biết đường và suối rõ nhất |
Hoãn một chuyến đi chơi gần như không mất gì. Mắc kẹt giữa hai đoạn ngập hay gặp sạt lở khi đang chạy xe thì có thể mất rất nhiều.
Gặp ngầm tràn, đoạn ngập khi đang đi
Dừng lại từ xa. Thấy nước chảy qua mặt đường, dừng xe ở chỗ cao và chắc trước khi tới mép nước. Không lái thử vào "xem sâu không".
Không vượt khi nước đang chảy. Nước chảy qua mặt ngầm, dù chỉ ngang mắt cá, có thể làm trượt bánh xe; sâu hơn một chút là cuốn được người và xe máy. Ô tô cũng có thể bị đẩy trôi khi nước đủ sâu và xiết.
Đợi nước rút hoặc quay lại. Nước ở ngầm tràn vùng đồi thường lên nhanh và có thể rút trong vài giờ khi tạnh mưa, nhưng không ai đoán chắc. Nếu không có chỗ chờ an toàn, quay về hướng đã đi.
Nghe người địa phương và lực lượng chức năng. Ở những đoạn hay ngập, mùa mưa thường có người địa phương, lực lượng xung kích hay công an xã cảnh báo, chặn đường. Làm theo hướng dẫn, không tranh cãi, không lách qua chốt.
Không đi đường vòng lạ. Khi đường chính bị ngập, ứng dụng bản đồ có thể chỉ đường vòng qua đường đất, đường rừng. Mùa mưa, những lối đó có thể nguy hiểm hơn; không theo khi không có người địa phương xác nhận.
Đi dưới mưa trên đường đồi: những thứ dễ bị coi nhẹ
Ngày mưa vừa, không có cảnh báo, đường về vùng Tiên Cảnh vẫn đi được, nhưng phải đổi cách đi. Tầm nhìn giảm, kính xe mờ, đèn xe khác chói. Mặt đường nhựa có đất đỏ do xe tải rơi vãi thành lớp bùn trơn. Ổ gà đọng nước không biết nông sâu. Mọi thứ cần chậm lại: giảm tốc, tăng khoảng cách, bật đèn.
Dưới chân taluy, để ý mặt đường có đất đá nhỏ lăn xuống không, có vết nứt, nước đục chảy từ sườn đồi xuống không. Đó có thể là dấu hiệu sạt lở sắp xảy ra; đi qua nhanh và đừng dừng lại dưới chân sườn dốc để trú mưa hay chụp ảnh.
Không trú mưa dưới cây to đơn độc khi có sấm sét, không đứng dưới mái taluy, không đỗ xe sát bờ suối. Chỗ trú an toàn là nhà dân, quán, mái hiên công trình kiên cố, xa sườn dốc.
Người đi xe máy nên mặc áo mưa bộ, không mặc áo mưa cánh dơi dễ cuốn vào bánh. Giấy tờ, điện thoại để trong túi chống nước; khi bị kẹt, điện thoại còn pin và còn khô là thứ quan trọng nhất.
Nếu bị kẹt lại trong vùng
Có lúc đã lên tới vùng Tiên Cảnh rồi mới gặp mưa lớn kéo dài, đường ra bị ngập hoặc sạt. Khi đó, điều đúng nhất là ở yên tại chỗ an toàn: nhà dân, chỗ nghỉ, trụ sở cơ quan, trường học ở chỗ cao. Đừng cố "chạy ra trước khi nước lên", vì không biết đoạn nào phía trước đã ngập.
Báo cho người thân biết mình đang ở đâu, với ai. Giữ pin điện thoại: giảm độ sáng màn hình, tắt ứng dụng không cần, chỉ gọi khi cần. Nghe theo hướng dẫn của chính quyền xã Thạnh Bình và lực lượng tại chỗ về sơ tán, nếu có.
Khi cần cứu giúp khẩn cấp, gọi các số khẩn cấp quốc gia: 112 cho tìm kiếm cứu nạn, 114 cho cứu nạn cứu hộ, cứu hoả, 115 cho cấp cứu y tế. Nói rõ vị trí theo mốc dễ nhận (thôn, trường học, nhà lưu niệm, cầu), số người, tình trạng.
Chủ nhà, người làng thường có kinh nghiệm sống qua mùa mưa; nghe họ, giúp họ một tay nếu được, và kiên nhẫn chờ. Một hai ngày bị giữ lại vì mưa là chuyện khó chịu, nhưng an toàn hơn mọi cố gắng đi tiếp.
Sau mưa lũ: đường có thể chưa an toàn dù trời đã nắng
Trời tạnh không có nghĩa đường đã an toàn. Sau mưa lũ, mặt đường có thể bị xói hổng bên dưới mà nhìn từ trên vẫn nguyên; mép đường sụt, cầu tràn có thể bị nước làm hỏng; taluy vẫn có thể sạt khi đất còn no nước. Bùn non phủ mặt đường rất trơn.
Những ngày ngay sau lũ, người dân và chính quyền đang dọn dẹp, sửa chữa, có khi cần đường cho xe cứu trợ, xe công trình. Khách du lịch nên lùi lịch thêm vài ngày, vừa an toàn cho mình vừa không gây thêm áp lực cho địa phương.
Nếu vẫn đi, hỏi trước người địa phương tình trạng đường, tránh sông suối hoàn toàn vì nước còn lớn, đục, mang theo cành cây, rác. Thác suối sau lũ trông hùng vĩ nhưng là lúc nguy hiểm nhất để đến gần.
Với người có người thân, bạn bè ở vùng Tiên Cảnh, sau lũ là lúc hỏi thăm và giúp đỡ nếu có thể, theo các kênh cứu trợ chính thức của địa phương. Đến làm khách đúng lúc người ta đang dọn bùn, sửa nhà thì nên chờ thêm ít lâu.
Nếu buộc phải đi trong mùa mưa
Có lúc chuyến đi không hoãn được: về quê có việc gia đình, công tác, đưa người thân về. Khi đó, chuẩn bị kỹ hơn bình thường:
- Đi ban ngày, về sớm. Xuất phát sáng, đặt mục tiêu tới nơi trước trưa, không chạy đường đồi lúc chiều tối và ban đêm.
- Báo lịch trình. Cho người thân biết giờ đi, tuyến đi, giờ dự kiến tới; hẹn giờ gọi báo tin.
- Đổ đầy nhiên liệu, sạc đầy điện thoại và pin dự phòng. Bị kẹt chờ nước rút, những thứ này quyết định nhiều chuyện.
- Mang nước uống, đồ ăn khô, áo ấm, áo mưa bộ, đèn pin. Đủ cho vài giờ chờ đợi trên đường.
- Hỏi người ở địa phương ngay trước khi lên. Một cuộc gọi cho người quen trong vùng biết ngay đoạn nào đang ngập.
- Chọn đường chính, không đi lối tắt. Quốc lộ và đường liên thôn chính được theo dõi, xử lý sớm hơn đường nhỏ.
Nếu đang đi mà mưa tăng dần, đừng nghĩ "cố thêm chút nữa là tới". Dừng ở khu dân cư, chỗ cao, chờ xem tình hình. Quyết định dừng sớm gần như không bao giờ là quyết định sai trong mùa lũ.
Theo dõi tin ở đâu
Không cần nhiều nguồn, nhưng cần nguồn đáng tin và cập nhật:
- Bản tin dự báo, cảnh báo của cơ quan khí tượng thuỷ văn quốc gia và đài khu vực, phát trên truyền hình, đài phát thanh và các kênh chính thức.
- Thông báo của chính quyền thành phố Đà Nẵng và xã Thạnh Bình về phòng chống thiên tai, cấm đường, sơ tán.
- Báo chí chính thống địa phương đưa tin tình hình đường sá, sạt lở theo từng tuyến.
- Người quen, chủ nhà ở địa phương: họ biết suối nào hay lên, đoạn nào hay ngập, có đi được hay không.
- Ứng dụng bản đồ có thông tin giao thông, nhưng chỉ dùng tham khảo; nó không biết ngầm tràn đang có nước chảy.
Tránh tin đồn trên mạng xã hội không rõ nguồn, kể cả theo hướng doạ dẫm lẫn theo hướng "đường vẫn đi bình thường". Khi hai nguồn mâu thuẫn, tin nguồn chính thức và người tại chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Mùa mưa lũ ở vùng Tiên Phước cũ thường rơi vào tháng nào?
Theo lệ chung của miền Trung, mưa nhiều và lũ thường dồn vào các tháng cuối năm, đỉnh điểm khoảng giữa mùa. Mỗi năm mỗi khác, có năm mưa sớm hay kéo dài. Vì vậy không nên dựa vào lịch tháng, mà xem dự báo cụ thể trước mỗi chuyến.
Ngầm tràn nước chỉ ngang mắt cá thì có đi qua được không?
Không nên khi nước đang chảy. Mặt ngầm có rêu, bùn, lực nước đẩy ngang làm trượt bánh xe; người đi bộ cũng có thể bị trượt chân. Nước ở vùng đồi có thể lên thêm rất nhanh. Chờ nước rút hẳn hoặc quay lại.
Đặt chỗ nghỉ rồi mà có cảnh báo mưa lớn thì sao?
Liên hệ chủ nhà hoặc nơi lưu trú, giải thích lý do và xin dời lịch. Người địa phương hiểu chuyện thời tiết; nhiều nơi sẵn lòng dời ngày. Chính sách huỷ khác nhau, nên hỏi rõ từ lúc đặt, nhất là khi đi vào mùa mưa.
Có nên đi xem thác, suối lúc nước lớn không?
Không. Thác suối sau mưa lớn nước đục, chảy xiết, cuốn theo cây và đá; bờ đá trơn, đất ven bờ dễ sụt. Muốn ngắm thác nhiều nước thì chờ vài ngày sau khi tạnh, hỏi người địa phương, đứng ở chỗ cao, xa mép nước.
Gặp sạt lở trên đường đang đi thì làm gì?
Dừng lại từ xa, không cố vượt qua đống đất đá, vì sườn đồi có thể sạt tiếp. Quay xe về chỗ an toàn, báo cho chính quyền hoặc lực lượng chức năng nếu đường chưa có người chặn. Nếu có người bị nạn, gọi 112 hoặc 114, không tự đào bới khi đất còn đang trượt.
Đi ô tô gầm cao có vượt ngập an toàn hơn không?
Gầm cao giúp xe không vào nước ở đoạn đọng tĩnh nông, nhưng không chống lại được dòng chảy. Nước chảy đủ sâu có thể đẩy trôi cả ô tô lớn. Với ngầm tràn, cầu tràn đang có nước chảy, loại xe nào cũng không nên vượt.