Tết và mùa xuân là quãng vùng Tiên Cảnh vừa đông vui vừa dễ chịu về thời tiết: người đi làm xa về quê, nhà cửa sửa sang, trời mát, có ngày mưa phùn se lạnh. Khách đi chơi nên tránh mấy ngày đầu năm khi các gia đình bận việc nhà, chọn những ngày sau đó hoặc tháng Giêng, tháng Hai; đặt xe, chỗ nghỉ sớm; và giữ ý: không vào nhà người ta khi không được mời, không chụp ảnh lúc nhà đang cúng, không ồn ào.
Vùng Tiên Cảnh là xã Tiên Cảnh cũ của huyện Tiên Phước, Quảng Nam, nay là một phần xã Thạnh Bình, thành phố Đà Nẵng. Phong tục Tết của người Quảng trung du ở đây, từ tháng Chạp tới ngày đưa ông bà, được viết ở danh mục con người và lễ hội của trang. Bài này là góc của khách: đi lúc nào, đi thế nào, làm sao để không thành người phiền.
Ngày lễ, hội làng thay đổi theo từng năm; những gì không chắc, bài chỉ nêu khung và dặn hỏi lại địa phương.
Tết ở vùng Tiên Cảnh nhìn từ phía khách
Những ngày cuối năm, vùng Tiên Cảnh rộn hơn hẳn. Người đi làm ăn ở Đà Nẵng, Sài Gòn, Tây Nguyên và xa hơn lục tục về quê. Nhà cửa được quét dọn, sửa sang; mộ phần được thăm viếng, sửa sang theo nếp tháng Chạp; chợ quê đông hơn ngày thường. Đường làng có nhiều xe lạ biển số các tỉnh.
Với khách đi chơi, cái hay của dịp này là được thấy làng ở trạng thái đầy đủ nhất: nhà nào cũng có người, sân nào cũng có tiếng nói cười, bếp nào cũng đỏ lửa. Những nhà cổ ở Lộc Yên vào Tết có con cháu tụ về, không khí khác hẳn những ngày thường chỉ còn ông bà ở nhà.
Cái khó là các gia đình bận. Mấy ngày cuối năm và mấy ngày đầu năm là thời gian của gia đình, họ hàng, cúng kiếng, thăm viếng. Nhà cổ đón khách tham quan có thể nghỉ, quán xá nghỉ, người dẫn đường bận việc nhà. Khách tới đúng lúc đó dễ thấy mình lạc lõng, hoặc vô tình làm phiền.
Vì vậy, nếu không phải người quê về thăm nhà, cách hợp lý là đi trước Tết một vài tuần, khi không khí chuẩn bị Tết đã có, hoặc sau những ngày đầu năm, khi các nhà đã xong việc cúng kiếng, thăm viếng chính.
Chọn ngày theo từng quãng
Ranh giới các quãng tính theo lịch âm và xê dịch theo từng nhà; bảng chỉ để hình dung:
| Quãng thời gian | Không khí làng | Với khách đi chơi |
|---|---|---|
| Vài tuần trước Tết | Bắt đầu sửa sang nhà cửa, chợ đông dần | Thời điểm tốt: đã có không khí Tết, các nhà chưa quá bận |
| Những ngày sát Tết | Rất bận, đường xá đông, chợ Tết | Không nên đi chơi; chỉ hợp với người về quê |
| Những ngày đầu năm | Cúng kiếng, thăm viếng họ hàng, nhiều nơi nghỉ | Không nên; nếu đi thì rất giữ ý |
| Sau những ngày đầu năm tới rằm tháng Giêng | Bớt bận, người đi xa bắt đầu trở lại nơi làm | Được, giữ ý vì nhiều nhà còn khách |
| Tháng Giêng, tháng Hai, tháng Ba âm lịch | Trở lại nhịp thường, trời mát, cây ra lộc | Rất hợp đi chơi, đi bộ, có thể gặp dịp hội làng mùa xuân |
Hãy đổi các mốc âm lịch sang dương lịch của năm định đi, vì mỗi năm Tết rơi vào một ngày dương lịch khác nhau.
Đi lại dịp Tết: tính trước nhiều hơn
Dịp Tết, đường từ Đà Nẵng, Hội An xuống Tam Kỳ và lên vùng Tiên Phước cũ đông hơn hẳn, nhất là những ngày cuối năm và những ngày người đi xa quay lại nơi làm. Xe khách, xe hợp đồng, taxi kín chỗ, giá dịch vụ có thể thay đổi. Một số tuyến xe đổi giờ, có tuyến nghỉ những ngày đầu năm.
Đặt xe, đặt chỗ nghỉ sớm, xác nhận lại trước ngày đi. Nếu tự lái, tính dư thời gian, đi sớm, tránh giờ đông. Đường đồi dịp Tết có nhiều người đi thăm họ hàng, nhiều người uống rượu trong các bữa tất niên, tân niên; lái xe phòng thủ hơn ngày thường, nhất là chiều tối.
Bản thân người lái tuyệt đối không uống rượu bia. Dịp Tết là dịp được mời nhiều nhất; nói rõ mình còn lái xe là đủ, người Quảng hiểu và không ép.
Ngân hàng, cây rút tiền ở vùng quê có thể hết tiền hoặc ngừng dịp Tết; mang đủ tiền mặt từ trước. Nhiều cửa hàng, quán ăn đóng cửa vài ngày; mang theo đồ ăn nhẹ, nước uống.
Giữ ý khi đi giữa làng đang ăn Tết
Không vào nhà khi không được mời. Ngày Tết, người Quảng rất coi trọng người bước vào nhà đầu năm. Khách lạ tự ý vào sân nhà người ta những ngày đầu năm có thể làm gia chủ không vui, dù ngoài mặt vẫn niềm nở.
Không chụp ảnh lúc nhà đang cúng. Bàn thờ, mâm cúng, người đang khấn vái là chuyện riêng của gia đình. Muốn chụp cảnh Tết, chụp từ xa, chụp cảnh vật, và xin phép khi có người trong khung hình.
Ăn mặc chỉnh tề. Ngày Tết, người làng mặc đẹp đi thăm viếng. Khách mặc gọn gàng, kín đáo là tôn trọng không khí chung.
Nói năng nhẹ nhàng. Tránh lời không hay, tránh cãi vã, tránh ồn ào trong ngõ. Đầu năm người ta mong mọi sự êm ấm.
Nếu được mời, nhận lời có chừng mực. Được mời vào nhà uống nước, ăn miếng bánh là quý; ngồi một lúc, cảm ơn, chúc Tết rồi xin phép đi. Không ngồi lâu khi nhà còn đón khách khác.
Mùa xuân sau Tết: quãng đẹp nhất để đi bộ
Khi Tết qua, làng trở lại nhịp thường nhưng không khí xuân còn. Trời mát, có ngày mưa phùn, có ngày hửng nắng nhẹ. Cây vườn ra lộc non, cây cau, cây mít đổi màu lá, cỏ bên đường xanh lại. Đây là quãng rất hợp để đi bộ trong làng Lộc Yên, trên ngõ đá, ngắm tường đá phủ rêu còn ướt sương.
Người làng bắt tay vào việc của năm mới: chăm vườn tiêu, dọn cỏ, chăm lúa vụ đông xuân đang lên xanh trong thung lũng. Đi bộ qua vườn buổi sáng, gặp người làm, chào hỏi, có khi được nghe chuyện về kế hoạch vườn tược của năm.
Các nguồn địa phương nhắc tới hội làng Lộc Yên vào mùa xuân, khoảng tháng ba. Ngày giờ cụ thể từng năm và năm đó có tổ chức lớn hay không thì phải hỏi chính quyền xã Thạnh Bình hoặc người làng. Nếu đi đúng dịp, tham dự như một vị khách: đứng ngoài khu vực nghi lễ, không chen lấn, không bay thiết bị ghi hình trên đầu người khác khi chưa được phép.
Mùa xuân cũng là mùa nhiều đoàn khách, nhiều học sinh, sinh viên về thăm khu nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng và làng cổ. Đi ngày thường, đến sớm, sẽ yên hơn cuối tuần.
Người quê về ăn Tết và mang bạn bè theo
Nhiều người quê Tiên Cảnh đi làm xa về ăn Tết có mang theo bạn bè, người yêu, đồng nghiệp lần đầu về quê. Đó là dịp tốt để khách thấy Tết thật của một vùng quê xứ Quảng, nhưng cũng là lúc người dẫn khách về cần nhắc trước vài điều.
Giới thiệu khách với cha mẹ, ông bà, họ hàng theo đúng vai vế. Dặn khách cách xưng hô, cách nhận lì xì, cách chúc Tết theo nếp nhà. Cho khách biết nhà có những giờ cúng nào, những ngày nào cả nhà đi thăm họ hàng, để khách tự sắp xếp hoặc đi cùng nếu được mời.
Đừng biến Tết của cha mẹ thành tour du lịch cho bạn bè. Đi chơi làng cổ, khu nhà lưu niệm, vườn đồi thì xếp vào những buổi nhà rảnh, không chồng lên giờ cúng, giờ họ hàng tới chơi. Khách cũng nên phụ việc nhà một tay: rửa chén, dọn dẹp, gói bánh nếu được chỉ.
Một món quà nhỏ cho chủ nhà, chọn theo sở thích của gia đình, là đủ. Không cần quà đắt; người làng quý sự chân thành hơn giá trị món quà.
Thời tiết Tết và mùa xuân ở vùng đồi
Theo lệ chung, quãng Tết ở miền Trung thường nằm cuối mùa mưa, đầu mùa khô. Có năm Tết còn mưa phùn, se lạnh do gió mùa đông bắc; có năm Tết đã hửng nắng. Đêm và sáng sớm ở vùng đồi thường lạnh hơn đồng bằng một chút, nhà cổ thoáng gió nên càng thấy lạnh.
Mang áo khoác, tất, khăn quàng cho người lớn tuổi và trẻ nhỏ. Ngõ đá sau mưa phùn trơn rêu, đi giày đế bám. Ánh sáng mùa này dịu, nhiều mây, hợp chụp ảnh nhà cổ, ngõ đá, không gắt như giữa năm.
Những năm mùa mưa kéo dài muộn, đầu năm vẫn có thể có mưa lớn bất thường. Vẫn xem dự báo trước khi đi, nhất là khi định ra bờ suối, bãi đá. Còn nếu chỉ đi làng và khu nhà lưu niệm, mùa xuân gần như là quãng dễ chịu nhất trong năm.
Ngày mưa phùn mùa xuân không đáng ngại như mưa lũ cuối năm, nhưng làm người ta mệt nhanh vì ẩm lạnh kéo dài. Xen giữa các đoạn đi bộ những lúc ngồi nghỉ trong nhà, uống chén nước nóng; áo mưa mỏng mặc ngoài áo khoác giữ ấm tốt hơn ô khi đi trong ngõ hẹp.
Chụp ảnh Tết và mùa xuân ở làng mà không làm phiền
Tết và mùa xuân là mùa nhiều người cầm máy về làng: ảnh áo dài bên ngõ đá, ảnh gia đình trước nhà cổ, ảnh cưới. Làng cổ có sức hút với người chụp ảnh, nhưng đó vẫn là nơi người ta đang ăn Tết, đang sống. Một buổi chụp ồn ào trước cổng nhà, chắn ngõ, dẫm lên vườn có thể làm hỏng cái Tết của một gia đình.
Nguyên tắc đơn giản: chụp ở không gian chung, không chiếm ngõ lâu, nhường lối cho người làng đi lại. Muốn chụp trong sân, trước hiên một ngôi nhà cổ, hỏi chủ nhà trước, chấp nhận khi họ từ chối, và cảm ơn khi được đồng ý. Không di chuyển đồ đạc, chậu cây, đồ thờ để làm bối cảnh.
Với những buổi chụp có nhiều người, đạo cụ, ánh sáng, hãy hỏi chính quyền xã Thạnh Bình hoặc ban quản lý di tích xem có quy định gì không. Quy định có thể thay đổi theo thời gian, đừng dựa vào kinh nghiệm của người đi trước.
Người làng, đặc biệt người lớn tuổi, không phải ai cũng muốn lên ảnh. Chụp cảnh vật thì thoải mái; chụp người thì xin phép, và đừng đăng ảnh người làng lên mạng kèm lời bình luận khi họ không biết.
Câu hỏi thường gặp
Mùng một Tết có nên đi chơi làng cổ Lộc Yên không?
Không nên với khách đi chơi. Những ngày đầu năm, các gia đình trong làng bận cúng kiếng, thăm viếng; nhiều nhà rất coi trọng người bước vào nhà đầu năm. Đi sau những ngày này, hoặc trong tháng Giêng, tháng Hai, vừa yên vừa không làm phiền ai.
Dịp Tết có quán ăn mở cửa ở vùng Tiên Cảnh không?
Nhiều quán nghỉ vài ngày đầu năm, một số mở lại sớm. Không có danh sách chắc chắn; nên mang theo đồ ăn nhẹ, hỏi nơi lưu trú, hoặc ăn ở khu Tam Kỳ trước khi lên.
Hội làng Lộc Yên có tổ chức hằng năm không?
Các nguồn địa phương nhắc tới hội làng vào mùa xuân, khoảng tháng ba, nhưng quy mô và ngày cụ thể có thể thay đổi theo năm. Hỏi chính quyền xã Thạnh Bình hoặc người làng trước khi lên kế hoạch.
Có cần lì xì khi được mời vào nhà dân ngày Tết không?
Không bắt buộc. Nếu nhà có trẻ nhỏ và mình được mời vào chúc Tết, một phong bao lì xì nhỏ cho trẻ là cử chỉ dễ thương, đúng nếp. Quan trọng là lời chúc chân thành, không phải số tiền.
Đặt chỗ nghỉ dịp Tết cần lưu ý gì?
Đặt sớm, hỏi rõ những ngày gia đình chủ nhà có đón khách không, giá dịp Tết có khác ngày thường không, chính sách huỷ thế nào. Nhiều nhà dân không nhận khách những ngày đầu năm vì đón con cháu.
Mùa xuân đi Tiên Cảnh có đông khách không?
Mùa xuân thường có nhiều đoàn về thăm khu nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng và làng cổ, nhất là cuối tuần. Muốn yên, đi ngày thường, đến sớm, và đi bộ sâu vào các xóm thay vì chỉ ở khu đông người.